09. feb. 2017 - 13:45Arnaldur Máni Finnsson

Leikur með tölur?

Nú hefur verkfall sjómanna staðið yfir í tæpa tvo mánuði og áhrifin af því fyrir land og lýð verið gífurleg. Tekjur launafólks dragast saman, verkafólk sækir bætur í atvinnuleysistryggingasjóð og skatttekjur ríkis og sveitarfélaga minnka. Ótalin er samdráttur annarra fyrirtækja sem þjónusta sjávarútveginn. Tekjutapið er jafnvel talið í hundruðum milljóna dag hvern og þó er það undarleg hagfræði því enn syndir fiskurinn í sjónum. Auðlindin er á sínum stað. En hún er ónýtt. Eitt þeirra sjónarmiða sem er uppi er að þrír aðilar ættu að koma að þessari deilu, útgerðin, sjómenn og fjármálaráðuneytið sem fulltrúi hluthafaréttar þjóðarinnar að náttúruauðlindinni. En afstaða forsætisráðherra og fjármálaráðherra er skýr. Deiluaðilar verða að leysa málið sjálfir.  

Það er enginn leikur að vera í verkfalli og ýmsum tölum hefur verið hent á loft til að skýra stöðuna í deilunni. Það þarf fróðari menn en mig til að sannreyna allar hliðar og það er ekki auðvelt fyrir almenning að taka afstöðu um hvað eru sanngjarnar kröfur og hvort málsvörn útgerðarinnar heldur. Sjómenn eru jú hátekjuhópur en engu síður eru tekjur sjávarútvegsfyrirtækjanna almennt ofar skilningi almennings. Það er stór spurning hvort málflutningur hvors aðila um sig nái eyrum almennings, og þess þá heldur hvort að afstaða almennings skipti máli. Það sem skiptir máli er að við búum við það að lifa í ótta um að langvarandi verkfall hafi áhrif á aðrar hagstærðir, að hið sameiginlega verði fyrir skaða og þannig skerðist hagur okkar allra. Geta útgerðarmenn og sjómenn bitist um það endalaust hvort sameiginleg auðlind þjóðarinnar sé nýtt?

Dæminu snúið uppá aðrar auðlindir

Ein leið til að skoða málið er að snúa deilunni þannig að auðlindin sé aðalmálið en þeir sem bítast um skiptingu teknanna af því að nýta hana beri fyrst og fremst ábyrgð á því að skila sanngjörnum arði af henni til þjóðarbúsins. Í iðrum jarðar er hiti sem við nýtum til húshitunar í þágu almennings, á fjöllum renna fallvötn sem framleiða orku, á Íslandi er gnægð vatns sem við njótum gegn almennt séð vægu gjaldi, enda fyrirtækin sem sýsla með þessar auðlindir upp til hópa í eigu almennings í formi eignarhalds ríkis og sveitarfélaga.

Orkufyrirtækin eru þjónustuaðilar sem kæmust ekki upp með að afhenda ekki orkuna eða vatnið, vegna þess að þau stæðu í deilu við starfsmenn sína sem sjá um að koma afurðinni af auðlindinni, vatni og rafmagni, til notenda. Orkufyrirtækin leita hagræðingar í rekstri, sækjast eftir því að skila arði af starfsemi sinni og bjóða upp á þjónustu til heilla fyrir land og lýð. Afurðin sem útgerðarfyrirtæki landsins eiga að skila til almennings af nýtingu auðlindarinnar er í formi skatta, veiðileyfagjalds og annarra tekna til þjóðarbúsins sem hljótast af rekstri starfsemi í kringum fiskveiðarnar. Ef þau kjósa að leysa ekki deiluna vegna kröfunnar um hámörkun arðs sér til handa, þá ber að halda því til haga að sá kvóti sem fyrirtækin ráða yfir er heimild sem ríkið lætur þeim í té til að nýta auðlind. Ef þeir sem ráðslagast með heimildina nýta hana ekki, þá er það einföld siðferðisleg krafa að sú heimild sé afturkölluð og öðrum veitt heimild til að nýta hana til hagsbóta fyrir land og lýð. Því að almenningur hlýtur að gera þá kröfu að njóta arðsins af auðlindinni burtséð frá því hvort að þeir sem deila um skiptingu meginhlutans af tekjunum sem hún skapar komist að niðurstöðu sem báðum líkar. Það sem vantar í þankann um auðlindina sem sameign þjóðarinnar er að ábyrgð felst í að hafa umsjón með henni.

Leiguliði á ríkisjörð í landbúnaði kemst ekki upp með það að láta hana drabbast niður og myndi þurfa greiða skaðabætur fyrir þær búsifjar sem hlytust af því að láta ræktarland spillast. Hvers vegna getum við ekki litið á heimildina til að veiða fiskinn í sjónum á sama hátt, því svo sannarlega er um leigu að ræða á afnotum af „ríkiseign“. Ef verkfall sjómanna leiðir af sér að ríkiseignin sé ekki nýtt, eins og staðan er í dag – einn sjötta af fiskveiðiárinu – er þá ekki eðlilegt að afturkalla sama hlutfall kvótans og úthluta honum uppá nýtt til þeirra sem eru tilbúnir til að breyta heimildinni í tekjur fyrir þjóðarbúið? Nægir eru nú smábátasjómennirnir og strandveiðibátarnir sem liggja við bryggjur landsins og bíða færis að róa.




31.júl. 2017 - 11:50 Arnaldur Máni Finnsson

Vinir í næsta bæ

Arnaldu Máni Finnsson Hvaða hraðferð er þetta alltaf á þér, spurði ég sjálfan mig á dögunum. Sumar og sól, hvalur að veifa sporði úti á firði, fuglasöngur og börnin í fullkominni þörf fyrir að teygja úr sér; seturnar í bílstólum á heitum sumardögum síður en svo besta líkamsræktin. Fannst samt eins og það væri einhver tími sem ég væri að missa, hafði ætlað mér að vera á þessum stað klukkan þetta og hinum svo klukkan hitt. Og það truflaði mig í raun, að maður er alltaf að skipuleggja ferðir og meirasegja fríið sitt í slíka þaula að óvæntu atvikin – sem einmitt breyta hversdögunum í minningarstundir – verða að útúrdúr sem tekur tíma. Mætti sleppa. Ekki ætti – en mætti.
15.júl. 2017 - 15:00 Arnaldur Máni Finnsson

Gömul speki og ný

Innsæi var á allra vörum einhverntíma á dögunum. Það gildir raunar einu, því innsæi er alltaf á döfinni; við verðum að hafa skilning og skilja samhengi til að geta brugðist við tilfinningum, atburðum eða tíðaranda, af innsæi. Allir sem eru í þeirri stöðu eru í skapandi starfi, ef svo má segja, því þeir þurfa að geta brugðist við flæði með opinleik, áfalli með hugprýði, sigri af auðmýkt. Greining, skynsemi og rökhugsun gagnast með takmörkuðum hætti þegar kemur að þessum þáttum. Það þarf annað – tilfinningagreind kannski - til að geta brugðist við með andagift, lyft aðstæðunum eða leyft því að vera sem þarf að fá að vera eins og það er. Stundum finn ég sjálfan mig í fjöru, búinn að greina allt í tætlur og get á engan hátt haft gaman af því að hlutirnir séu ekki settir saman eins og ég sá þá fyrir mér. Þá verður að slaka, treysta innsæinu og leyfa hlutunum að vera eins og þeir þurfa að fá að vera. Ekki í dragsúg gærdagsins. Ekki í hvirfilbyl morgundagsins. Heldur í lygnu streymi dagsins.
19.maí 2017 - 18:00 Arnaldur Máni Finnsson

Umbreytingavorin

Stundum finnst manni eins og vorið sé ekki árstíð sem hægt sé að ræða í fleirtölu. Það er bara eitt vor og það er einhvernveginn eilíft. Það er í hausnum á manni. Umhleypingarnar á mörkum veturs og sumars, ár frá ári, falla inní þetta stóra vor sem er umbreytingatíminn sjálfur. Vorið er meira svona hugarástand. Það er afstaða til lífsins. Það er realísk bjartsýni. Eða það þykir mér, enda þykist ég vera vormaður. Vormenn Íslands hafa einhvernveginn alltaf talað til mín.
15.apr. 2017 - 08:00 Arnaldur Máni Finnsson

Hvað viltu verða?

Það er spurning hvort nokkur spurning er stærri en þessi þegar allt kemur til alls; og líf okkar er litað af henni á svo mörgum sviðum og mismunandi æviskeiðum. Hún boðar svo margt. Fyrst og síðast snýr hún að okkur sjálfum, þó hún l áti lítið yfir sér og hún sé kannski sú fyrsta sem börn minnast að hafa fengið, því hún fjallar í raun ekki um það hvort að við speglum væntingar annarra til okkar heldur hvaða vonir við sjálf berum í brjósti. Hvaða hugmyndir við höfum mátað við hugsjónir okkar og drauma til þess að verða að gagni. Og á mismunandi æviskeiðum mætir hún okkur á mismunandi hátt því að áskoranirnar breytast. Eins og hugmyndirnar sem hver og einn gengur með um sig sjá lfan. Hverju getur ákvörðun mín í dag breytt um það hver ég er í raun og veru? Göngum við ekki flest í þau verkefni sem við mætum án þess að velta því sérstaklega fyrir okkur hvort um áskorun sé að ræða sem breyti einhverju til frambúðar? Hvenær verðum við það sem við verðum, og hvenær erum við orðin það sem við erum? Eru til algildir mælikvarðar sem færa okkur fullvissu um það?
26.mar. 2017 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Að kunna að skammast sín

„Það er sjónarspilið víða og óréttur, yfirgangur og hroki allstaðar upp vaðandi,“ sagði við mig kona, komin til ára sinna og hafði verið að fylgjast með fréttum. Hér á landi er blásið í herlúðra af öllum sortum þessa dagana og nánast að manni þyki að það séu allir að verða heyrnarlausir; jafnt þeir hinir sem hrópa hægri og vinstri og snúsnúsnú, eins og skáldið sagði.
11.mar. 2017 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Gustar af Austfirðingum

Það virðast mörg hitamál í loftinu og ekki ólíklegt að við minnumst þessara tíma sem ólgutíma þegar fram líða stundir. Hver hugsar sitt. Vantraust á stjórnmálunum er ekki nýtt af nálinni og sjaldan hefur ríkisstjórn tekist að missa tiltrú almennings á jafn stuttum tíma frá kosningum og raunin er.
26.feb. 2017 - 17:00 Arnaldur Máni Finnsson

Menningu eða fisk

Það er alltaf stór stund í austfirsku menningarlífi þegar árleg úthlutun fer fram á fjármagni úr Uppbyggingarsjóði Austurlands. Að mörgu leyti er hann flottur samkeppnissjóður en flestir eru sammála um að hann fari með alltof lítið fjármagn eins og sést á umsóknunum, en áætlaður heildarkostnaður þeirra verkefna sem hlutu styrk er nærri 350 milljónum króna. Þegar verið sé að veita 33,5 milljónum í 54 styrki til menningarmála og 25 milljónum í 26 styrki til atvinnuþróunar, þá er augljóslega hægt að áætla að mörg góð verkefni nái ekki í gegnum það matsferli sem hver umsókn fer í
27.jan. 2017 - 11:48 Arnaldur Máni Finnsson

Samhugur gegn hlutgervingu

Örlög Birnu Brjánsdóttur eru viðvörunarbjalla sem glymur um að við megum ekki slá slöku við eða snúa af þeirri braut sem mörkuð hefur verið af kynslóðunum á undan okkur, um að virðing og jafnræði verður að vera fyrir hendi í öllum samskiptum kynjanna. Hluttekning þjóðarinnar þegar ljóst var að Birna væri látin sýndu vel að ógn og skelfing atburðarins, kynbundins ofbeldis sem leiddi til dauða og hylmingar yfir þeirri staðreynd, snerti hvern mann. Orð fengu litlu lýst. Og vonleysið er átakanlegt þegar við getum ekkert gert. En hvað getum við gert?

13.jan. 2017 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Meira af því sama?

Um leið og ég óska lesendum hamingju- og vonarríks árs þá virðist manni ljóst að dramatík ársins 2016 er ekki gengin yfir. Kallað var eftir uppgjöri sem ekki hefur orðið, enda er það svo að þó áramótum fylgi tímamót þá dugar nýárshugarfarið okkur fæstum mjög lengi. Það er hollt að strengja ýmis heit en um leið varhugavert að lemja sig niður fyrir að standa ekki við óraunhæf markmið.
16.des. 2016 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Patt eða Patti

Við erum stödd í þverstæðu mennskunnar sjálfrar. Tilvistarvandinn er sjaldan áþreifanlegri en einmitt skömmu fyrir jól, lífsverundin öll titrandi af eftirvæntingu og spennu; við verðum að standa okkur. Kannski finnst okkur allt í húfi að nú þurfi allt að ganga upp til þess að hægt sé að halda áfram, en um leið erum við minnt á það að eindreginn vilji er ekki nóg til þess að hlutirnir fari eins og við óskum.
04.des. 2016 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Þegar öllu er snúið á hvolf

Við höfum tilhneigingu til þess að líta svo á að allt sé að færast í rétt horf þegar jólin nálgast. Aðventan er nú hafin og eftirvæntingin eftir því að allt geti orðið „eins og það á að vera“ fyllir okkur kærleika, örlæti, hlýju og von. Þessi tilfinning er ýmsu háð; hefðum og siðum, aðstæðum hverju sinni, hverju við búumst við, hvað við vonum á.
17.nóv. 2016 - 14:10 Arnaldur Máni Finnsson

Hvað læknar ónotin?

Þeir eru ekki fáir snúningarnir sem teknir eru fyrir framan tölvurnar þessi misserin, fyrir framan skjáinn, í endurglitinu frá fjölmiðlaflórunni heimsins. Sum okkar spennast upp og sperra sig, ydda gogg og höggva til baka svo þessi seigfljótandi heimur alnetsins gleymi því nú ekki að „ég“ hef þessa skoðun; „við“ vitum betur – dregið er í dilka og drambið, maður minn drambið! – en svo erum við líka að reyna vanda okkur og koma siðlega fram.
29.okt. 2016 - 12:00 Arnaldur Máni Finnsson

Að vera traustsins verð

Margt hefur borið við síðustu daga og ef til vill er svo farið hjá mörgum að þeir hafa enn ekki gert upp hug sinn um það hvaða flokk þeir ætla að kjósa. Líkur eru á að aldrei í sögu Alþingis muni jafn margir flokkar setjast á þing og eftir kosningarnar sem fara fram eftir tvo daga. Sitt sýnist hverjum um það en það er engu logið um að við lifum á fróðlegum tímum. Áhrifamáttur fjölmiðla hefur líkast til aldrei verið jafn áþreifanlegur og síðustu daga.
16.okt. 2016 - 10:00 Arnaldur Máni Finnsson

Samskipti; tjáskipti spáskipti


01.okt. 2016 - 07:00 Arnaldur Máni Finnsson

Panikka eða kljúfa skaflinn?

Veturinn er að nálgast en við reynum að treina sumar og haust eins og hægt er; veturinn er að nálgast og um leið og við gerum ráð fyrir því að þar með falli allt í fastar skorður þá þekkjum við það að í þessu felst „vinnan“ við að búa út á landi. Veðrin válynd, vegasamgöngur ótryggar, færri skemmtanir, styttri dagar. Samt er það nú svo að sumir vakna fyrst á haustin, kviknar í þeim líf eins og myrkrið kalli á kertaljós, einbeitingin skerpist, vandamálin eru handan við hornið; lífsbaráttan. Það þarf að bíta í skjaldarrendur og skerpa hnífana. Snertur af spennufíkn hellist yfir suma á meðan aðrir eru við það að falla í vetrardvala rútínunnar svo algjörlega að maður gerir ekki ráð fyrir að sjá þá fyrr en næsta vor. Ég get ekki giskað á hvorn veginn það verður hjá mér, ekki enn. Þeir hafa verið allskonar veturnir, og þó kannski helst þetta sem hefur einkennt þá: Maður verður að vera viðbúinn á hverjum tíma til að taka ákvörðun, ef það kemur fljúgandi skafl beint í fangið á manni, þar sem maður brasar í myrkri yfir einhverja heiðina í kafaldsbyl.

20.sep. 2016 - 17:00 Arnaldur Máni Finnsson

Haustið og lægðirnar - 42 dagar


02.sep. 2016 - 15:00 Arnaldur Máni Finnsson

Dýrð, vald, virðing og vegsemd

Hið alvitra auga fjölmiðlanna er brigðult. Hversu mjög sem góðar meiningar stjórna kastljósi þeirra, til að gegnumlýsa og miðla okkur víðtækari sýn á heiminn þá eru jú bara manneskjur á bakvið allt sem er skrifað og sagt.
23.ágú. 2016 - 15:00 Arnaldur Máni Finnsson

Skapandi ímynd, samfélag í biðstöðu

Eftir hverju ertu að bíða?, sagði konan mín við mig um daginn. Ég man ekki hvað það var sem ég hafði dregið á langinn, en eitthvað höfðu aðstæður ekki boðið uppá að láta verða af því sem stóð fyrir dyrum. Líklega var það einmitt þess sem ég beið, að einhver bæði mig um að láta verða af því. Það er nefnilega þannig að oft verður af ætlunarverkum um leið og fleiri vilja það líka. Þá lætur maður verða af því. Framkvæmir, skapar tækifæri.


Arnaldur Máni Finnsson
Arnaldur Máni Finnsson er ritstjóri Austurlands, landshlutablaðs Vefpressunnar.

Hann er guðfræðingur og búsettur á Egilsstöðum.