Lúðvík og Sigurvin: Hæstiréttur eyðir óvissu

Eftir að Hæstiréttur sveiflaði nýverið lagasverðinu bjarta og skar á hnúta viðvarandi deilna um uppgjör á ólögmætum gengistryggðum lánum hefur mikilli óvissu um það verið eytt, öfugt við það sem talsmenn fjármálafyrirtækja og einstaka stjórnmálamenn hafa haldið fram. Rétturinn kvað uppúr um að fyrri greiðslur skuldara af lánum sínum teldust fullnaðargreiðslur og að kröfuhafar ættu engan rétt til þess að krefjast frekari greiðslna vegna tímabilsins fram til þess að viðurkennt var að þeir höfðu veitt þeim ólögmæt lán.  

Dómurinn var líka skýr um að afturvirk löggjöf, sem sett er í því skyni að hafa áhrif á gerða samninga fjármálafyrirtækjum til hagsbóta, standist ekki eignaréttarákvæði stjórnarskrár. Það er því ljóst að hinum sérstæðu lögum nr. 151/2010 og reglum þeirra, svokölluðum gengislánalögum, verður ekki beitt með afturvirkum hætti við endanleg uppgjör á ólögmætum gengistryggðum lánum. Rétturinn gat vart talað skýrar um þetta efni.

Samningsvextir gilda

Það hefur því vakið talsverða undrun að ráðandi stjórnmálamenn skuli í kjölfarið tala með þeim hætti að dómurinn skapi óvissu. Það þarf á hinn bóginn ekki að koma á óvart að stjórnendur fjármálafyrirtækja skuli reyna að tala upp óvissuna. Dómurinn er afar skýr um það, að við uppgjör á ólögmætum gengistryggðum lánum skuli samningsvextir gilda þar til uppgjör hefur farið fram. Dómurinn er jafnframt skýr um það að fyrirmæli löggjafans um að endurreikna skuli lánin miðað við aðra og hærri vexti en samið hafði verið um brjóti í bága við vernd eignarréttinda skuldara samkvæmt stjórnarskránni. Með öðrum orðum, vaxtaákvæðum lánssamninganna verður ekki breytt afturvirkt og skuldarar verða því ekki krafnir um greiðslur fyrir að hafa ekki frá upphafi greitt seðlabankavexti af lánunum.

Mikilvægi þess að stjórnvöld tryggi rétta endurútreikninga og sinni eftirlitsskyldu

Í kjölfar dómsins verður að endurreikna öll ólögmæt gengistryggð lán á nýjan leik, bæði til einstaklinga og lögaðila. Það er afar mikilvægt að stjórnvöld, með Umboðsmann skuldara, Talsmann neytenda, Neytendastofu, Fjármálaeftirlitið og Seðlabanka fremsta í flokki tryggi að sömu mistök verði ekki gerð aftur eins og þau sem áttu sér stað við við síðasta endurútreikning hinna ólögmætu lána. Þá voru fjármálafyrirtækjum gefnar frjálsar hendur við að finna þær endurútreikningsaðferðir sem voru þeim heppilegastar, þar sem lögin, jafn gölluð og raun ber vitni, kváðu ekki nema að litlu leyti á um það hvernig lánin skyldu endurreiknuð í raun og veru. Eini fastinn í lögunum var sá að lánin skyldu endurútreiknuð allt aftur til stofndags þeirra en að öðru leyti höfðu fjármálafyrirtækin frjálsar hendur í þessu efni. Það má ekki gerast aftur og er fráleitt að veita fjármálafyrirtækjum heimild til samráðs um aðferðir við innheimtu ólögmætra lána.

Nú reynir því á stjórnvöld að gæta hagsmuna vel á annað hundrað þúsund Íslendinga þegar endurútreikningar verða gerðir á nýjan leik. Geri þau það ekki getur hæglega fallið til skaðabótaábyrgð á hendur ríkissjóði vegna vanrækslu á eftirlitsskyldu, einkum í þeim tilvikum þar sem fjármálafyrirtæki, hvar óvíst er um rekstrarhæfi til framtíðar, halda áfram að innheimta uppgreidd lán og valda skuldurum tjóni á þann hátt að ofgreiðslurnar fást ekki endurgreiddar á síðari stigum fari viðkomandi fyrirtæki í þrot. Það skiptir því miklu máli hvernig stjórnvöld halda á málum næstu vikur og mánuði. Það má því segja að stjórnvöldum gefist að nýju færi á að lagfæra það sem miður fór við síðustu aðgerð. Batnandi fólki er jú best að lifa.

Jákvæð áhrif dómsins á hag- og fjármálakerfið

Niðurstaða Hæstaréttar hefur ekki í för með sér að nokkrir fjármunir tapist. Það eina sem gerist er að fjármunir eru færðir frá fjármálafyrirtækjum til fólks og fyrirtækja, í þeim skilningi að bókfært virði krafna fjármálafyrirtækja lækkar. Það mun hafa mjög jákvæð áhrif á einkaneyslu til lengri tíma með tilheyrandi styrkingu fyrirtækja og fjölgun starfa. Það er því rangt að halda því fram að vegna dómsins þurfi fjármálafyrirtæki að afskrifa kröfur. Staðreyndin er sú að þau höfðu áður fært til eignar ólögmætar kröfur og þeim verður gert að leiðrétta það að gengnum dómnum. Öll umræða um afskriftir eða eftirgjöf og niðurfellingu skulda er því bæði villandi og röng.

Það sem hefur verið helsta vandamálið frá hruni er sú staðreynd að viðskiptavinir fjármálakerfisins, þ.e. heimilin og fyrirtækin, hafa verið í lamasessi. Til lengri tíma skiptir það fjármálakerfið mun meira máli að viðskiptavinir þess séu heilbrigðir og færir til að standa undir skuldbindingum sínum heldur en að fjármálafyrirtæki fái að bókfæra skammtímahagnað á efnahagsreikning sinn vegna kaupa á ódýrum kröfum. Niðurstaða dómsins mun því styrkja hagkerfið og krónuna til lengri tíma. Vegna dómsins standa líkur til þess að erlendir kröfuhafar, sem eiga tvo af þremur stærstu viðskiptabönkunum, muni færa minna fé útúr íslenska hagkerfinu þegar þeir losa um sína stöðu, en ella hefði orðið. Allt þetta leiðir til heilbrigðara hag- og fjármálakerfis.

Það er því full ástæða fyrir stjórnmálamenn að fagna niðurstöðu réttarins í umræddum dómi í stað þess að tala upp meinta óvissu í samstarfi við talsmenn bankakerfisins, og leggja frekar orku sína í það að tryggja að rétt verði reiknað í þetta sinnið. Það er ekki hvað síst þeirra hlutverk að gæta hagsmuna almennings við aðstæður eins og þessar. Það væri líka gott innlegg fjármálafyrirtækja vegna endurrreisnar samfélagsins eftir hrunið, að láta af þeim hráskinnsleik að hámarka hag sinn með öllum tiltækum ráðum, og reyna frekar að loka þessum málum í sæmilegri sátt svo loks gefist svigrúm til að horfa til framtíðar og uppbyggingar í stað endalausra málaferla. Það er fyrir löngu kominn tími til þess.