Forsetaræði og þingræði – rúmast þau í sömu sæng?

jafnretti.is

Í þingsetningarræðu sl. haust lýsti forseti því yfir að í frumvarpi stjórnlagaráðs um nýja stjórnarskrá væri að finna tillögur um aukið valdsvið forseta. Þessum skilningi hafa að vísu margir úr stjórnlagaráði, m.a. ég, vísað á bug með gildum rökum. Jafnframt lýsti hann yfir "óljóst þó" að hann væri frekar hlynntur breytingum á stjórnarskrá. Skyldi engan undra - hann vill sem mest völd í sínar hendur, sem hann fengi, samkvæmt eigin túlkun, ef ný stjórnarskrá yrði samþykkt.

Mér finnst ástæða til að minnast á að þegar stjórnlagaráð var kallað saman til aukafundar í mars sl. var leitað sérstaklega eftir áliti forsetans á stjórnarskrárfrumvarpinu, þar sem hann lýsti því yfir, einmitt meðan á fundinum stóð, að hann ætlaði að gefa kost á sér til endurkjörs. Það stóð ekki á svarinu, sem Baldur Óskarsson flutti stjórnlagaráði í umboði forsetans að því er sagt var. Svarið var á þann veg að forsetinn væri eindreginn stuðningsmaður frumvarpsins. Ég - og ýmsir fleiri - en best ég tali bara í eigin nafni, lýsti því þá þegar yfir að ég gæfi ekkert fyrir þessa yfirlýsingu. Forsetinn myndi breyta henni eftir vild og haga þar með eins og fyrri daginn seglum eftir vindi. Sem er reyndar komið á daginn.

Nú vill hann ekki nýja stjórnarskrá! Þennan nýja "grundvöll átaka"! Hví þessi sinnaskifti? Það skyldi þó aldrei vera vegna þess að hann veit að forsetanum er ekki ætlað meira vald í stjórnarskrártillögunum og það sem meira er, ætlað að deila þeim með þjóðinni. Það er nefnilega þannig að í tillögum stjórnlagaráðs heldur forsetinn að vísu málskotsrétti sínum, en þjóðinni er ætlað það vald líka. 10% kjósenda geta kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um ný lög. Það hlyti að vera eðlilegt - af forseta sem elskar og virðir þjóð sína - að reyna að hlusta eftir vilja hennar og virða frumkvæði hennar. En viti menn þetta vill forsetinn ekki.

Hann vill ráða einn! Hann kærir sig ekkert um að deila valdi með þjóðinni. Hún gæti hugsanlega haft aðrar skoðanir en hann. Hann einn veit hvað öllum hinum er fyrir bestu og ætlar einn og sjálfur að velja málefnin sem þjóðin má greiða atkvæði um. Ólafi Ragnari Grímssyni finnst hann sjálfkjörinn og einn til þess fallinn að ráða vegferð þjóðarinnar og lóðsa hana í þá höfn sem hann ákveður að henni sé best borgið í. Hugsar eins og einvaldur og hagar sér eins og einvaldur, svo ég noti ekki ljótara og sterkara orð yfir tilburðina.

Þetta er kvíðvænlegt ástand sem við eigum í vændum og mun einkennast af átökum og sundrungu. Forsetinn mun toga í eina átt, þingið og ríkisstjórnin í aðra. Ekki er ólíklegt að þetta muni leiða af sér stjórnarkreppu og þá getur forsetinn hugsanlega sent þingið heim - kallað það að fresta fundum Alþingis ef ekki vill betur og myndað utanþingsstjórn að eigin vild og komist þannig í sína óskastöðu - eins og allir einvaldar - að ráða einn!

Kannski er eina vitræna lausnin í þessari stöðu að ríkisstjórnin segi af sér og láti þá sem kusu þennan forseta um að kljást við hann og þetta tvöfalda kerfi, því ekki mun hann reynast þeim auðveldari ljár í þúfu. Einvaldar þola engan við hlið sér - hvorki bandamenn né andstæðinga. Það sannar sagan og dæmin eru mýmörg, þó helmingur Íslendinga virðist ekki þekkja þau eða gera mikið úr reynslu annarra. Við verðum bara að vona að eigin reynsla verði ekki of dýrkeypt. Að ekki sé framundan ný sturlungaöld.

Þórhildur Þorleifsdóttir

leikstjóri og fv alþingismaður