Geir: Betra að vera litaður eða sérfræðingur? Lokasvar til Hannesar

Geir Sigurðsson.

Ég hyggst ekki eyða meiri tíma í að elta ólar við útúrsnúninga Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar, enda augljóst af skrifum hans á þessum vettvangi sem öðrum að hann er ekki fær um að taka þátt í raunverulegum rökræðum, sem er sýnu alvarlegra í ljósi stöðu hans sem háskólaprófessors. Mér þykir þó við hæfi að svara pistli hans, „Geir og Maó“, með nokkrum orðum, ekki síst vegna þess að Hannes hefur ekki ennþá svarað þeirri spurningu minni hvað þetta „margt“ á að vera sem ég mun hafa skrifað „gegn þeim, sem gagnrýna kommúnistastjórnina í Kína“. Ef hann getur ekki sýnt fram á það fer ég fram á að hann dragi þessa staðhæfingu til baka.

Í pistli sínum um mig og Mao segir Hannes að ég „falsi“ skoðanir hans. Þetta kemur úr hörðustu átt. Hannes hefur einmitt æ ofan í æ falsað eðli ráðstefnunnar um tímabil Mao Zedong sem haldin var árið 2007 á vegum Asíuseturs Íslands og Kínversk-íslenska menningarfélagsins og lætur jafnan í veðri vaka að hún hafi verið haldin Mao til heiðurs. Annað hvort kann Hannes ekki að lesa eða þetta er vísivitandi fölsun þar sem af dagskrá ráðstefnunnar og kynningu hennar mátti augljóslega ráða að ráðstefnan fjallaði ekki um Mao Zedong sem slíkan heldur um tímabil Mao Zedong í Kína, þ.e. eftir valdatöku kommúnista 1949. Yfirskriftin var alla tíð mjög skýr. Hannes segist hafa andmælt því „að halda ráðstefnu undir þeim formerkjum, eins og Háskóli Íslands gerði í nóvember það ár, að Maó væri eins og hver annar stjórnmálamaður.“ Hér snýr Hannes aftur út úr eða fer öllu heldur með ósannindi. Hann andmælti því beinlínis að haldin væri ráðstefna þar sem Mao kæmi við sögu án þess að skýr fordæming væri til staðar og spurði, fullur hneykslan, „hvað hefði verið sagt, ef svipuð ráðstefna hefði verið haldin um Adolf Hitler?“

Ég hef áður bent á það að fjölmargar „svipaðar“ ráðstefnur hafa verið, og eru, haldnar um Adolf Hitler og valdatíma hans, þ.e. Þriðja ríkið. Hannes hefði kannski átt að sitja ráðstefnuna og hlýða á gagnrýna umfjöllun þátttakenda á borð við Michael Schoenhals og Richard Baum um þetta erfiða umbrotatímabil í Kína og hlut Maos í því. En hann kýs heldur að tjá sig áfram um hluti sem hann hefur enga þekkingu á og engar forsendur til að meta. Hannesi virðist nefnilega nægja að vera litaður til að geta lagt mat á hvaðeina. Hann viðurkennir til dæmis að hann „skorti sérþekkingu á kínverskri sögu“ en ætlar samt að svara ritdómi mínum um ævisögu Jung Chang og Jon Halliday um Mao Zedong. Í umfjöllun sinni um ritdóm minn segir Hannes að ég hafi fundið ritinu „allt til foráttu“. Það er ekki allskostar rétt. Ég sagði það búa yfir skemmtanagildi. En sem fræðirit er það því miður meingallað, bæði vegna þess að það styðst gagnrýnislaust við vafasöm áróðursrit frá pólitískum andstæðingum Kínverska alþýðulýðveldisins en ekki síst vegna þess að það túlkar sögu Alþýðulýðveldisins sem afleiðingu meðvitaðra áætlana eins illvirkja, þ.e. Mao Zedong. Hvergi hef ég andmælt því að Mao hafi verið fúlmenni og segi það jafnvel hreint út í ritdóminum. En hvorki eru þetta nýjar eða merkilegar fregnir né fela þær í sér eitthvert skýringargildi.

Fyrst Hannes hefur svo mikið dálæti að því að vísa til Hitlers er við hæfi að styðjast við hann sem gagndæmi í þessu samhengi. Sú staðreynd að Hitler hafi verið brjálaður gyðingahatari er allsendis ófullnægjandi skýring á því sem átti sér stað í Þriðja ríkinu og á áhrifasvæðum þess. Að auki viljum við leita skýringa á gyðingahatri Hitlers og setja það í sögulegt samhengi líkt og Ian Kershaw gerir í frábærri ævisögu sinni um Hitler sem Jung Chang og eiginmaður hefðu getað lært mikið af. Hér er ekki verið að réttlæta neitt eða afsaka, heldur leita skýringa. Og það er einmitt það sem fræðileg umræða leitast við að gera. Við getum alveg sagt að Mao og Hitler hafi verið valdagráðug svín en það bætir engu við skilning okkar á þeim. Að mínu viti er öllu áhugaverðara, merkingarbærara og gagnlegra að leitast við að skilja þær sögulegu kringumstæður sem höfðu mótandi áhrif á hugmyndir þeirra og gjörðir. Ef Hannesi er svo annt um að við lærum af sögunni hljótum við að vilja öðlast skilning á þeim menningarlegu, samfélagslegu og pólitísku aðstæðum sem gerði þessum mönnum og hugmyndafræði þeirra kleift að komast til valda og hrinda stefnum sínum í framkvæmd en að útbúa lista yfir „vonda kalla“. Þannig er hugsanlega unnt að koma í veg fyrir að sambærilegar hörmungar endurtaki sig. Hið sama gildir raunar um þær aðstæður sem leiddu til upp- og yfirgangs íslensku frjálshyggjunnar sem lagt hefur efnahag landsins í rúst, arðrænt íslenskan almenning, breikkað bilið milli ríkra og fátækra og grafið undan samlyndi þjóðarinnar og hugsanlega lýðræðinu í landinu. En það er önnur saga.

Árið 1957 hrinti Mao Zedong af stað herferð undir mottóinu „Látum 100 blóm blómstra“ þar sem hann bauð kínversku menntafólki að tjá sig opinberlega um gengi Alþýðulýðveldisins á fyrstu árum sínum. Gagnrýnin sem fylgdi var meiri en Mao átti von á og virðist hafa farið meira en lítið í taugarnar á honum. Í kjölfarið var menntafólk ofsótt, það missti opinberar stöður sínar og var jafnvel sent í þrælkunarbúðir þar sem því var gert að gangast undir „sósíalíska endurmenntun“. Í stað þeirra tóku að langmestu leyti ómenntaðir flokkshyllendur stöður þeirra í embættismannakerfinu. Hin opinbera stefna Maos á þessum árum var sú að „betra væri að vera rauður en sérfræðingur“. Afleiðingarnar voru skelfilegar. Embættismenn voru ekki einungis almennt óhæfir til að gegna störfum sínum heldur gerðu allt til að þóknast flokknum og ganga í augun á yfirboðurum sínum. Þeir voru með öðrum orðum kjarklausar rassasleikjur sem þorðu ekki að gagnrýna stefnu stjórnvalda og greina rétt frá þegar ljóst var að „Stóra stökkið framávið“ var að stuðla að stórfelldri hungursneyð á landsbyggðinni.

Þegar pólitískar skoðanir taka að hafa meira vægi en sérþekking er skammt í hörmungar. Mér sýnist Hannes falla í nákvæmlega sömu gryfju. Frá hans sjónarhóli skiptir öllu máli að vera réttur á litinn. Þar gildir sérfræðikunnáttan einu. Hannes á þá líklega meira sameiginlegt með Mao en hann grunar. Hann er bara sem betur fer ekki jafn valdamikill.

Geir Sigurðsson
Dósent í kínverskum fræðum við Háskóla Íslands.