Anna Lára: Árinni kennir illur ræðari

Fjórðungur íslenskra drengja getur ekki lesið sér til gagns við lok grunnskólannáms. Þessi frétt skók tilveru bókaþjóðarinnar nýverið. Reyndar leiddi OECD könnunin einnig í ljós að við 15 ára aldur eru stúlkur mun lakari í að leysa stærðfræðivandamál en drengir. Ef við byggjum hinumegin á hnettinum þar sem tækni og vísindi skipa hærri sess vektu þær niðurstöður eflaust meiri ugg. En við erum bókaþjóð og erum skelfingu lostin yfir þessum ólestri á lestrarfærni drengjanna okkar. 

Fyrir mér eru þetta gömul sannindi. Ég er á fimmtánda kennsluárinu mínu og það er sammerkt með öllum nemendahópum sem ég hef haft til umsjónar að þar eru drengir sem ná seint og illa tökum á lestrinum. Mér koma hinsvegar á óvart líflegar umræður um lesefni. Að rót vandans geti mögulega verið skortur á lesefni sem höfði til drengjanna, ásamt því að kennslubækurnar séu svo leiðinlegar að þær hreinlega letji börn til lesturs. Ég finn mig knúna til þess að leggja orð í belg. Mín reynsla er sú að það er sammerkt þessum drengjahóp að þeir forðast lestur sem heitan eldinn sama hvaða lesefni þeim er boðið. Þeir verða sérfræðingar í því að komast hjá lestri. Það er ekki óspennandi framboð á lesefni sem veldur ólæsi þeirra, heldur skortur á æfingu. Árinni kennir illur ræðari. 

Um leið og barn er farið að lesa sér til ánægju tikka lestraratkvæðin hratt inn.Talað er um að í kring um 200 atkvæði á mínútu sé lesarinn farinn að lesa sér til gagns. Það er viss þröskuldur sem lesarinn þarf að yfirstíga til þess að hafa gagn og ánægju af lestri. Það er erfitt að þoka nemendum með leshömlun yfir þennan þröskuld og aðalástæðan er sú að þeir forðast lestur. Það getur kostað leshamlaða nemendur blóð, svita og tár að ná 200 atkvæðum í lestri og því miður virðast drengirnir frekar gefast upp en stúlkurnar, hver svo sem ástæðan er fyrir því.

Nemendahópurinn sem ég hef til umsjónar í dag er í 7. bekk. Ég hef kennt þeim síðan í 4. bekk og hef því fylgst náið með lestrarnámi þeirra. Mér sýnist að þessi nemendahópur gefi sömu mynd af lestrarkunnáttu íslenskra barna og niðurstöður OECD könnunarinnar sýna. Fjórðungur drengjanna hefur ekki náð tökum á lestrinum. Ég undanskil 2 nýbúa þar sem þeir lesa sér ekki til gagns á íslensku af annari og augljósari ástæðu. Það væri þó fróðlegt að vita hvort nýbúar voru hafðir með í úrtaki OECD könnunarinnar. 

Því eldri sem nemendur verða þeim mun minna er vægi lestarkennslu í skólanum. Drengirnir mínir lesa þó enn upphátt fyrir sérkennara eða stuðningsfulltrúa eins oft og við verður komið. Þeir fara með miklum semingi og oftar en ekki þarf að ýta þeim af stað. Vandamálið er ekki að þeim finnist óþægilegt að fara í sérkennslu. Það eru margir nemendur í bekknum sem þurfa stuðning í ýmsum fögum. Skólinn okkar er Olweusarskóli og höfum rætt um og viðurkennum réttinn til þess að vera ólík og með ólíkar þarfir. Vandamálið er ekki leiðinlegt lesefni. Ástæðan er einfaldlega sú að þeir forðast lestur.

Við byrjum hvern morgun á yndislestri. Nemendur eru með frjálslestrarbækur, tímarit eða annað lesefni. Það er notalegt að byrja daginn í ró og margir nemendur ánetjast lestrinum. Drengirnir sem eiga við lestrarörðugleika að stríða nýta þessar lestrarstundir ekki vel. Það þarf að biðja þá að taka bækurnar upp og byrja að lesa, þeir rápa mikið á bókasafn því þeir finna aldrei ,,rétta” lesefnið, sækja sér vatnsglas o.s.frv. Það er engin hætta á að þeir gleymi sér við lesturinn.

Að sjálfsögðu eru námsbækurnar misskemmtilegar en það er einnig smekksatriði. Það sem einum þykir spennandi þykir öðrum hrútleiðinlegt. Ég held að fæstir kennarar múlbindi sig við textann í kennslubókinni og láti hann duga. Textinn getur verið góður grunnur. Fjölbreyttir kennsluhættir og áhugi kennara á efninu skipta meira máli en kennslubækurnar. Í lesfögum eins og náttúrufræði og samfélagsfræði hef ég oftast þann háttinn á að ég les textann í kennslubókinni upphátt fyrir nemendur og prjóna svo við með nýsigögnum, ítarefni og umræðum. Ég geri alltaf þá kröfu að nemendur séu með námsbækurnar fyrir framan sig og fylgi textanum um leið og ég les. Það er mjög góð lestraræfing að fylgja texta sem lesinn er upp. Nemendur mínir vita að með þessu eru þeir einnig að bæta lestrarfærni sína. Hæglæsu drengirnir mínir fylgja þessu ekki eftir. Þeir byrja með góðum ásetningi en eru fljótlega farnir að fikta með eitthvað á borðinu sínu, horfa út um gluggann eða niða á stólnum. Ég tek það fram að þeir eru ekki allir með athyglisbrest, þeir einfaldlega forðast lestur.

Heimalestur er alltaf einn mikilvægasti þáttur lestrarnáms. Foreldrar leshamlaðra nemenda segja oft að það kosti stríð að sinna heimalestri. Þeir viðurkenna að oft sé ekki orka í amstri hversdagsins til þess að taka slaginn og samið er um vopnahlé. Í gegnum árin hef ég í samvinnu við foreldra prófað hin ýmsu umbunar-og hvatningarkerfi til þess að hvetja þessa nemendur áfram við lesturinn. Stundum virkar það, stundum ekki og síður því eldri sem nemandinn verður.  Oft er komið með þá afsökun  að heimalestrarbókin sé leiðinleg og því erfitt að fá drenginn til að lesa. Ég svara því alltaf til að það sé velkomið að finna annað lesefni, fara á bókasafnið, lesa á mjólkurfernurnar, Fréttablaðið, Andrés önd, hvað sem er! Það eina sem skiptir máli er að lesa. Maður verður ekki góður í því að róa bát eða spila fótbolta nema að æfa sig og það sama gildir um lesturinn. Það dugar ekki að leggja árar í bát.

Ástæður þess að fjórðungur drengja leggur árar í bát áður en að landi er komið eru margþættar. Þar koma inn breytur eins og lestarmenning á heimilum, menntunarstig foreldra, lestrarkennsluaðferðir í skólum og sú staðreynd að þessir nemendur greinast með leshamlanir. Það er einnig staðreynd að einhverra hluta vegna rekast drengir verr í skólakerfinu en stúlkur. Hegðunar- og agavandamál eru algengari meðal drengja en stúlkna. Það er einnig þekkt að nemendur með námsörðugleika taki að sér ,,trúðshlutverkið” í bekknum til að breiða yfir vanlíðan vegna örðugleikanna. Ég leyfi mér þó að fullyrða að vandamálið tengist ekki skorti á spennandi lesefni eða leiðinlegum kennslubókum.