Spara má í yfirstjórn RÚV

Páll Magnússon útvarpsstjóri.

Það hefur staðið styrr um Ríkisútvarpið svo lengi sem ég man eftir mér.  Afnotagjöldin voru lengi vel umdeild og hötuð í ákveðnum kreðsum, pólitískar ráðningar í helstu stjórnunarstöður hafa verið úthrópaðar af fulltrúum allra flokka, útvarpsráð var gagnrýnt fyrir að vera með puttana í tittlingaskít og núverandi útvarpsstjóri hefur verið gagnrýndur fyrir meint ofurlaun, fréttalestur og flottræfilshátt. 

Engu að síður hefur Ríkisútvarpið notið trausts landsmanna fyrir áreiðanlegan fréttaflutning og áhorf á stöðina slagar vísast í heimsmet þegar best lætur.  En er þá allt í lagi?  Ég tel að Ríkisútvarpið geti gert mun betur og á þeim óróatímum sem við nú lifum er mikilvægi öflugs almannaútvarps meira en nokkru sinni fyrr.

Alltof lágt hlutfall í aðkeypt innlent efni

Kvikmyndagerðarmenn hafa gagnrýnt harðlega boðaðan niðurskurð útvarpsstjóra á kaupum á innlendu efni frá sjálfstæðum kvikmyndaframleiðendum.  Fram hefur komið að á síðasta rekstrarári greiddi RÚV 108 milljónir króna fyrir sýningarrétt á innlendu efni frá sjálfstæðum framleiðendum ef talsetning barnaefnis er undanskilin.  Þar voru heimildamyndir og heimildaþættir fyrirferðamestar en hins vegar aðeins ein leikin kvikmynd. Þetta eru rétt rúm 2% af heildartekjum stofnunarinnar.  

Þetta er sláandi lágt hlutfall sem eðlilegt væri að hækka í stað þess að skera verulega niður.  Ekki væri óeðlilegt að verja um 10% af tekjum RÚV í kaup á innlendu efni frá sjálfstæðum framleiðendum og það ætti að vera framtíðarmarkmið, að auka þetta hlutfall í markvissum áföngum.  Það á að vera eitt meginhlutverk Ríkissjónvarpsins að sýna vandað íslenskt efni, leikið efni og heimildamyndir og góðu heilli hefur hlutur þess farið vaxandi á síðustu árum við miklar vinsældir. 

Þættir eins og Hamarinn og Svartir englar, heimildamyndaröðin sem hefur verið á dagskrá í vetur eru dæmi um velheppnað efni sem þjónar vel menningarhlutverki RÚV.  Boðaður niðurskurður á þessu sviði er því verulega misráðinn.

Fréttahlutverkið mikilvægast

Skoðanakannanir hafa sýnt að þjóðin treystir fréttastofu RÚV best allra fjölmiðla til að flytja vandaðar hlutlægar fréttir. 

Nýleg könnun Capacent fyrir RÚV sýndi að 67% landsmanna töldu RÚV mikilvægasta fjölmiðil landsins, 50% töldu fréttaþjónustuna mikilvægasta hlutverk RÚV og þegar aðspurðir voru beðnir að raða hlutverkum RÚV eftir mikilvægi settu tæp 90% fréttahlutverkið í fyrsta sæti.

Í könnun MMR í janúar 2009 báru 82% mikið traust til Fréttastofu RÚV og naut engin stofnun í samfélaginu meira trausts.  Á þeirri pólitísku vargöld sem við lifum í kjölfar hrunsins er mikilvægi vandaðrar fréttamennsku ómetanlegt.  Nýlegur niðurskurður á fréttastofunni er því mikið áhyggjuefni því hann getur ekki annað en komið niður á gæðum fréttaþjónustunnar.

Spara þarf meira í yfirstjórn

Það hefur lengi loðað við Ríkisútvarpið sú gagnrýni að stjórnunarkostnaður sé þar mikill.  Athyglisvert er að Ríkisútvarpið greiddi 100 milljónir króna á síðasta ári til tíu helstu stjórnenda stofnunarinnar eða svipaða upphæð og til kaupa á innlendu efni frá sjálfstæðum framleiðendum.  Þar af voru laun og hlunnindi útvarpsstjóra 18 milljónir króna eða 1,5 milljón króna á mánuði. 

Þessar tekjur útvarpsstjóra eru mun hærri en laun forsætisráðherra og flestra stjórnenda opinberra stofnana og fyrirtækja.  Fyrir því eru ekki málefnaleg rök.  Nú er rétt að halda því til haga að tekið hefur verið til í rekstrinum á undanförnum misserum og tókst t.d. að bæta rekstrarniðurstöðu milli ára um tæplega 500 milljónir á síðasta ári með víðtækum sparnaðaraðgerðum. 

Eftir stendur að yfirbyggingin er stór og þung og eðlileg krafa að forgangsraðað sé í þágu dagskrár og fréttaþjónustu með auknum sparnaði í yfirbyggingu. 

Samhliða þarf að auka fagmennsku og gagnsæi við mannaráðningar, t.d. með auglýsingum lykilstarfa innan stofnunarinnar og að lykilstjórnendur séu á tímabundnum ráðningarsamningum til að stuðla að eðlilegri endurnýjun.

Aukið lýðræði og faglegt aðhald

Á tímum hins alræmda útvarpsráðs voru pólitísk tök á stofnuninni harðlega gagnrýnd.  Minna fer fyrir þeirri gagnrýni eftir að stofnunin var gerð að opinberu hlutafélagi enda sjálfstæði stjórnenda varðandi dagskrárstefnu nú ráðandi.  Starfshópur menntamálaráðherra lýsir þessu reyndar sem „alræðisvaldi“ útvarpsstjóra og telur brýna þörf á lýðræðisumbótum innan stofnunarinnar. 

Vel má taka undir það og ekki síður er mikilvægt að almenningur og almennir starfsmenn RÚV eigi greiða aðkomu að stefnumótun þessa óskabarns þjóðarinnar.   Það mætti t.d. gera með því að setja á fót eins konar hlustendaráð almennings og fræðimanna sem veitti stofnuninni aðhald hvað varðar dagskrá , fréttaflutning og stefnu.  Þá er brýnt að breyta skipan stjórnar RÚV með því að opna fyrir að fleiri en pólitískt kjörnir fulltrúar eigi þar sæti.  Eðlilegt er að starfsmenn eigi þar fulltrúa en jafnframt væri til bóta að t.d. háskólasamfélagið skipaði einn fulltrúa og annar kæmi úr röðum listamanna, svo dæmi séu tekin. 

Burt úr Efstaleiti?

Ljóst er að fjármagnskostnaður er níðþungur baggi á rekstri RÚV, sem skýrist að stærstum hluta af 3 milljarða króna skuld vegna gamalla lífeyrisskuldbindinga.  Fjármagnskostnaður síðasta árs nam 950 milljónum króna, sem er svipuð upphæð og rann til allrar innlendrar dagskrárgerðar! 

Leita þarf allra leiða til að létta þessa byrði stofnunarinnar og ætti jafnframt að koma til álita að starfsemin flytjist úr Útvarpshúsinu  í Efstaleiti í hagkvæmara húsnæði, sem svarar betur tækniþróun seinni ára.  Þess má geta að rekstrarkostnaður hússins nemur nú um 200 milljónum króna á ári. Úrræði til að létta hina þungu skuldabyrði og lækka húsnæðiskostnað myndu klárlega skila sér í öflugra almannaútvarpi nú þegar við þurfum mest á því að halda. 

Ríkisútvarpið er ein mikilvægasta stofnunin í samfélaginu og við eigum að sameinast um að það geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu með sóma sem útstöð faglegrar fréttamennsku og íslenskrar menningar í öllum sínum fjölbreytileika.