Magma og stóru spurningarnar

Lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri frá 1991 heimila fjárfestingar aðila frá Evrópska efnahagssvæðinu (EES) í íslenskum orkufyrirtækjum, eða nánar tiltekið sú breyting sem gerð var á lögunum við aðild Íslands að EES.  Þeir sem í dag berjast hatrammlega gegn því að útlendingar fjárfesti í  íslenskum orkufyrirtækjum eru í reynd að gagnrýna tæplega 20 ára gamla lagasetningu.  Það er auðvitað hverjum manni frjálst, en sýnir okkur að möguleikar á fjárfestingum erlendra aðila í íslenskum orkugeira  eru engan veginn nýir af nálinni.  Sá gluggi hefur verið opinn í 18 ár en það er fyrst nú með kaupum Magma Energy á ráðandi hlut í HS Orku sem guðað er á hann.

Sniðganga

Ekki er um það deilt að Magma Energy stofnaði sérstakt félag í Svíþjóð til að uppfylla skilyrði laga um að einungis íslenskir aðilar eða aðilar á Evrópska efnahagssvæðinu hafi leyfi til að fjárfesta í íslenskum orkufyrirtækjum.  Deilt er um hvort með þessu sé verið að fara að lögum eða sniðganga tilgang þeirra.  Gagnrýnendur halda því fram að Magma sé að fara á svig við íslensk lög með því að stofna eignarhaldsfélag eða „skúffufyrirtæki“ í Svíþjóð.  Þingkjörin nefnd um erlenda fjárfestingu klofnaði í afstöðu sinni til þess máls en meirihlutinn taldi kaupin samrýmast lögunum.  Afar skiptar skoðanir eru hins vegar meðal lögspekinga um það hvort um löglegan gjörning eða sniðgöngu sé að ræða.  Ég tek undir það sjónarmið að æskilegt væri að fá endanlega skorið úr því atriði, en hef þó efasemdir um að Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) sé réttur vettvangur til þess.  Reyndar má færa fyrir því rök að ESA myndi fyrst koma að málinu ef fjárfestingu Magma Energy væri hafnað og þá á þeim forsendum að verið væri að mismuna fyrirtækjum innan EES.

Galopið fyrir EES fyrirtæki

Enginn vafi leikur hins vegar á því að fyrirtæki á Evrópska efnahagssvæðinu getur hvenær sem er keypt hluti í íslenskum orkufyrirtækjum.   Engin lög koma  í veg fyrir að bresk, hollensk, norsk eða spænsk orkufyrirtæki, svo dæmi séu tekin, eignist hluti í íslenskum orkufyrirtækjum ef þeim sýnist svo.   Það yrði því engin varanleg lausn mála þótt kaupsamningi Magma yrði rift, í kjölfarið gæti fylgt evrópskur fjárfestir sem á grundvelli gildandi laga hefði fullan rétt til að kaupa ráðandi hlut í HS Orku eða öðrum orkufyrirtækjum á markaði.
Ljóst er að ein helsta undirrót deilunnar um Magma er djúpstæður ágreiningur um erlent eignarhald á íslenskum orkufyrirtækjum.  Ég skal játa það að mér finnst sú aðskilnaðarstefna sem felst í lögunum ógeðfelld og sé engin rök fyrir því að við gerum greinarmun á evrópskum eða norður- amerískum fjárfestum í þessum efnum.  Sú umræða á hins vegar fullan rétt á sér hvort eðlilegt sé að erlend fyrirtæki geti eignast ráðandi hlut í orkufyrirtækjum, og þar með flutt úr landi stærstan hlut af þeirri verðmætasköpun sem fylgir orkuvinnslu í landinu.  Ég tel að við endurskoðun laga um erlenda fjárfestingu sé rétt að taka til skoðunar hvort setja eigi takmarkanir á eignarhlut erlendra fjárfesta í orkufyrirtækjunum.

Opinber rekstur eða einkarekstur

En áhugaverðasta spurningin í umræðu um eignarhald orkufyrirtækjanna er sú hvort farsælla sé fyrir íslenska þjóð að þau séu í eigu opinberra aðila eða einkaaðila.  Engar takmarkanir eru á eignarhlut einkaaðila í íslenskum  orkuframleiðslufyrirtækjum en þeir þurfa að hafa íslenskt ríkisfang eða heimilisfesti innan EES.  Til samanburðar má nefna að í Noregi er einkaaðilum einungis heimilt að eiga þriðjungshlut í innlendum orkufyrirtækjum. Hér á landi skulu orkuauðlindirnar sjálfar vera í almannaeigu samkvæmt lagasetningu sem Samfylkingin hafði forgöngu um árið 2008 en einkaaðilum er heimilt að eiga hlut í fyrirtækjum í orkuvinnslu þar sem um áhætturekstur er að ræða.  Ýmislegt styður hins vegar þá skoðun að rétt sé og eðlilegt að orkufyrirtækin séu að minnsta kosti að meirihluta í almannaeigu, og þar með sé tryggt að tekjurnar af þessari mikilvægustu auðlind þjóðarinnar renni að stærstum hluta í sameiginlega sjóði landsmanna.  Á hitt ber að líta að orkuvinnsla kallar í fyrsta lagi á miklar fjárfestingar í orkumannvirkjum svo hleypur á milljarðatugum.  Í öðru lagi er orkuvinnsla áhætturekstur, fjármagnaður að miklu leyti með erlendum lánum, sem bera nú vexti er endurspegla útbreidda vantrú erlendra fjármálastofnana á íslenska hagkerfinu.  Ljóst er að stór hluti af tekjum íslenskra orkufyrirtækja rennur nú beint til erlendra lánadrottna í formi vaxtakostnaðar.   Þessi fyrirtæki eins og Orkuveita Reykjavíkur og Landsvirkjun eru að vísu í opinberri eigu en þau eru háð erlendum lánadrottnum hvað varðar fjárfestingar í framtíðinni.

Ljóst er að það hefði kostað ríkið um 30-40 milljarða króna að kaupa umræddan eignarhlut í HS Orku og leggja fram það fé til fjárfestinga sem fylgir uppbyggingu fyrirtækisins í nánustu framtíð.  Slíkir fjármunir liggja vitanlega ekki á lausu, nú þegar skera þarf niður ríkisreksturinn um rúma 30 milljarða á næsta ári.  Hins vegar hefur ýmislegt lagst með stjórnvöldum upp á síðkastið, eiginfjárframlag ríkisins til bankanna reyndist 250 milljörðum króna lægra en reiknað hafði verið með og jafnvel þó spádómar rætist um að afleiðingar af dómi Hæstaréttar kunni að kalla á eitthvert viðbótarframlag er ljóst að ríkið „sparar“ hið minnsta vel á annað hundrað milljarða króna í lægri meðgjöf með nýju bönkunum.  Kaup Seðlabanka Íslands á krónubréfum Avens B.V. í lok maí drógu verulega úr hættu á gengishruni krónunnar með því að lækka erlenda krónubréfaeign um fjórðung og lögðu mikilvægan grunn að afnámi gjaldeyrishafta; fjárlagahalli síðasta árs reyndist ríflega 34 milljörðum krónum lægri en áætlað hafði verið var og svo mætti áfram telja.  Ég tel því að ekki sé lengur forsvaranlegt að útiloka kaup ríkisins á eignarhlut í HS Orku eingöngu með vísan til tímabundins fjárskorts ríkissjóðs.  Framtíðarhagsmunir íslensku þjóðarinnar felast ekki síst í skynsamlegri nýtingu orkuauðlindanna og það er skylda okkar að kanna til hlítar þá kosti sem tryggja að tekjurnar af nýtingu þeirra renni að stærstum hluta í sameiginlega sjóði landsmanna til uppbyggingar mikilvægrar almannaþjónustu og atvinnusköpunar.

Rannsókn á einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja

Magma málið er aðeins eitt af fjölmörgum umdeildum málum sem tengjast orkuvinnslu á Suðurnesjum og rekja má aftur til einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja skömmu fyrir þingkosningarnar vorið 2007 þegar ríkið seldi 15% hlut í fyrirtækinu til Geysis Green Energy.   Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks meinaði þá opinberum aðilum að bjóða í hlutinn og ruddi brautina fyrir einkavæðingu orkubúskaparins á Suðurnesjum.  Ég tel fullt tilefni til þess að fram fari opinber rannsókn á einkavæðingu Hitaveitu Suðurnesja frá vormánuðum 2007, til og með sölu á hlut Geysis Green Energy til Magma.  Þetta ferli hefur verið ógagnsætt og vakið tortryggni um að ekki hafi verið rétt að málum staðið en ásakanir um pólitíska fyrirgreiðslu, klíkuskap og óeðlilega viðskiptahætti i söluferlinu hafa verið þrálátar.  Mikilvægt er að óháðir aðilar komist að hinu sanna í þessu máli því hér eru grundvallarhagsmunir þjóðarinnar í húfi.  Það skiptir líka miklu máli fyrir HS Orku að fyrirtækið njóti trausts almennings ef það á að geta gegnt veigamiklu hlutverki í atvinnulífinu á komandi árum.

Stytta nýtingartíma um helming

Forstjóri Magma Energy hefur lýst vonbrigðum sínum með þau neikvæðu viðbrögð sem kaup þeirra á HS Orku hafa vakið hér á Íslandi.  Til að fyrirtækið eigi framtíð fyrir sér á Íslandi verður það hins vegar að koma fram af ábyrgð gagnvart íslenskum almenningi, hinum raunverulega eiganda þeirra auðlinda sem fyrirtækið vill nýta.   Ég er þeirrar skoðunar að samningur Reykjanesbæjar og HS Orku um nýtingarrétt á auðlindum Reykjanesbæjar sé á mörkum þess að vera löglegur vegna þess hvernig ákvæði laga um lengd nýtingartíma eru túlkuð í þeim samningi.  Þessum samningi þarf að breyta og það sem allra fyrst.  Forsvarsmenn Magma hafa tekið vel í hugmyndir iðnaðarráðherra um að ríkið fái forkaupsrétt á hlut Magma ef til sölu kemur og jafnframt að nýtingarréttur fyrirtækisins á auðlindum Reykjanesbæjar verði endurskoðaður með áherslu á að stytta nýtingartímann verulega.  Þar þarf að stytta nýtingartímann um helming svo vel eigi að vera, úr 65 árum í 30-35 ár og binda framlengingu samningsins því skilyrði að fyrirtækið gangi með ábyrgum hætti um auðlindina.  Samningur sem veitir einkaaðilum rétt til nýtingar tiltekinna auðlinda í allt að 130 ár (með framlengingu)  eins og um er að ræða í þessum samningi er í reynd varanlegt framsal auðlinda og stríðir því gegn lögunum um opinbert eignarhald á orkuauðlindum landsmanna.  Hann fær því ekki staðist óbreyttur.

Endurskoðun laga á næsta þingi

Það er að mínu mati einsýnt að strax á haustþingi þarf að leggja drög að endurskoðun laga um erlenda fjárfestingu og jafnframt hefja vandaða og ítarlega umræðu um eignarhald á orkufyrirtækjum landsmanna.  Umræðan um opinbert eignarhald eða einkaeign á orkufyrirtækjunum þarf að eiga sér stað í öllum stjórnmálaflokkum og hún á reyndar erindi inn á stjórnlagaþing og jafnvel í sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu.  Meginatriðið er það að við þurfum að gera hreint í okkar orkubúskap, standa þannig að málum að þjóðin öðlist traust á því að vel sé gengið um auðlindirnar og að þær séu fortakslaust í þjóðareigu. Tryggasta leiðin til þess er að binda þjóðareign auðlinda í stjórnarskrá.