19. nóv. 2012 - 12:00Ólafur Margeirsson

Tímasprengjan Íbúðalánasjóður

Í fyrirlestri sínum á fundi Félags Viðskipta- og Hagfræðinga talaði Sigríður Benediktsdóttir, framkvæmdastjóri Fjármálastöðugleikasviðs hjá Seðlabanka Íslands, fyrst og fremst um aflandskrónur, erlendar skuldir og snjóhengjur.

Hins vegar var það ekki það eina sem Sigríður minntist á. Á fyrstu glæru sinni minntist hún á einn áhættuþátt sem ekki allir hafa áttað sig á að er af alvarlegu gerðinni: stöðu Íbúðalánasjóðs.

Sífellt tap þrátt fyrir hærri vaxtamun

Íbúðalánasjóður hefur, frá 2008, tapað 46,7 milljörðum króna. Þar af tapaði hann 34,5 milljörðum árið 2010 sem var einmitt sama ár og sjóðurinn fékk 33 milljarða eiginfjárinnspýtingu frá hinu opinbera (skattgreiðendum). Eigið fé ÍLS á að vera yfir 5%. En í lok árs 2011 var það komið niður í 2,3% og í lok júní enn neðar eða í 1,4%.

Til að mæta þessu hefur ÍLS reynt að smyrja auknu vaxtaálagi á sín útlán. Sjóðurinn er ekki eins og hinn venjulegi banki sem getur lánað fyrst út fé og fundið fjármögnunin á því láni síðar. ÍLS verður að finna fé á markaði fyrst áður en hann getur lánað út krónu. Þetta fé finnur hann með því að selja skuldabréf á markaði, svo kölluð Íbúðabréf eða HFF bréf (HFF = Housing Financing Fund). Þessi bréf eru seld með einhverjum vöxtum. Ofan á þá vexti kemur svo vaxtaálag sjóðsins sem á að fjármagna rekstur hans. Summa vaxtakröfunnar á markaði og vaxtaálags sjóðsins eru svo vextirnir sem hinum almenna íbúðalántaka býðst.

Þessi vaxtamunur hefur hækkað hægt en rólega síðan 2009. Hann hefur verið hækkaður einkum og sér í lagi til þess að rekstur sjóðsins geti gengið upp. En eins og hagnaðartölurnar sýna þá er það ekki beint að takast. Og nú er svo komið að ÍLS þarf á ca. 10 milljörðum króna í nýtt eigið fé.

Græna línan sýnir vaxtaálag ÍLS ofan á þá vaxtakröfuna á markaði. Svarta línan er 12 mánaða hlaupandi meðaltal.

 

Ástæðan fyrir mesta tapinu árið 2010 var fyrst og fremst 110% leiðin. En nú er búið að loka 110% leiðinni, svo af hverju er Íbúðalánasjóður í vandræðum og af hverju þarf hann meira fé frá hinu opinbera?

Klemma ÍLS

Íbúðalánasjóður er í sífelldum vandræðum vegna tvennra atriða.

Í fyrsta lagi eru vextir sjóðsins of háir til að heimilin geti borgað þá til langs tíma.

Því hugsið út í eftirfarandi: ef skuldir heimila, s.s. hjá ÍLS, eru með 4% raunvöxtum á meðan raunlaun heimila aukast aðeins um 1,1% á ári að jafnaði, eins og er raunin frá 1989, er þá hægt að búast við því að heimili, á heldina litið, geti borgað skuldir sínar?

Nei, það er varla hægt að búast við því vegna þess að heimilin, á heildina litið, finna ekki auknar tekjur til þess að borga svo háa vexti. Með nokkurri nálgun má í raun segja að eina leiðin út úr slíkum vandræðum sé að taka lán til að fjármagna vextina. En það gengur vitanlega aðeins tímabundið.

Myndin hér að neðan sýnir í raun hvað er að gerast. Ef vextir skulda eru hærri en vöxtur þeirra brúttó tekna sem eru notaðar til að borga skuldirnar til baka mun það enda með því að hlutfallið skuldir/ráðstöfunartekjur vex með veldisvexti. Og það hefur nú einmitt gerst. Það kemur að því að skuldirnar eru orðnar svo svakalegar að heimilin geta ekki borgað þær til baka. Og þá fer ÍLS á hausinn.

Skuldir heimila sem hlutfall af ráðstöfunatekjum. Mynd frá mbl.is

Í öðru lagi getur Íbúðalánasjóður ekki borgað inn á skuldir sínar þótt heimilin geti og geri það í tilviki skulda þeirra hjá sjóðnum.

Heimilin eru nú um stundir einkum að taka óverðtryggð lán en ekki verðtryggð. Hluti af þessum lánum frá bönkunum er notaður til að borga upp skuldir sínar hjá ÍLS. Heimilin eru með öðrum orðum mörg hver að endurfjármagna skuldir sínar hjá ÍLS.

Þetta hefur þau áhrif að ÍLS situr uppi með gnótt lausafjár sem hann veit ekkert hvað hann á að gera við. Það vilja fáir taka lán hjá sjóðnum svo ekki getur hann lánað peningana út í formi lána nema að örlitlu leyti. Einhver myndi nú segja að sjóðurinn ætti bara að borga upp sínar eigin skuldir, þ.e. borga inn á þau skuldabréf sem hann hefur gefið út á markaði.

Gallinn er að það er ekki hægt (nema að örlitlu leyti)! Langmestu skuldir ÍLS eru í formi fyrrgreindra HFF bréfa og þau eru ekki innkallanleg, þ.e. ÍLS getur ekki, þótt hann vildi, greitt inn á skuldabréfin.

ÍLS situr því uppi með hrúgu af lausafé sem hann veit ekkert hvað hann á að gera við. Hann getur ekki lánað þá peninga út því svo fáir vilja taka lán hjá sjóðnum og hann getur ekki greitt inn á skuldabréfin sem hann gefur út því skilmálar bréfanna segja svo til um. Sjóðurinn verður því að sætta sig við að borga 3,75% raunvexti en fá mun lægri ávöxtun á sínar lausafjáreignir. Og þá fer ÍLS á hausinn.

Wile E. Coyote móment

Vandi ÍLS er tifandi tímasprengja. Sjóðurinn gefur út HFF skuldabréf á 3,75% vöxtum sem hann getur ekki borgað inn á. Til að fjármagna slíkan vaxtakostnað reynir sjóðurinn að lána út fé til íbúðakaupenda á 4-5% vöxtum. En svo háa raunvexti ráða heimilin ekki við. Þau enda því í vanskilum og ÍLS fer á hausinn. Eða þau endurfjármagna skuldir sínar með óverðtryggðum lánum frá bönkunum, sem geta búið til þau lán ef þeim sýnist svo, og ÍLS endar uppi með fullt af lausafé og enga lántaka. Hann fer því á hausinn.

Ef sjóðurinn lækkar vextina niður í vexti sem heimilin geta borgað til lengdar standa þeir vextir ekki undir rekstrinum og þaðan af síður getur sjóðurinn borgað 3,75% vexti sjálfur. Hann fer því á hausinn.  

Niðurstaðan er sú að ÍLS fer alltaf á hausinn, sama hvað hann gerir. ÍLS er í raun í Wile E. Coyote augnabliki: hann svífur í lausu lofti og hefur ekki enn áttað sig á því að það er ekkert undir honum nema loftið – og ríkissjóður með sína tæplega 950 milljarða ríkisábyrgð á Íbúðalánasjóði 




17.feb. 2013 - 18:15 Ólafur Margeirsson

Verðtrygging og raunveruleikinn

Sú forsenda er að Seðlabankinn sýni enga miskunn í sínum stýrivaxtaákvörðunum og láti lántaka óverðtryggðra lána með breytilegum nafnvöxtum finna tafarlaust fyrir því sjái Seðlabankinn fram á að verðbólga í framtíðinni verði utan þeirra verðbólgamarka sem stuðst er við við stýrivaxtaákvarðanir.
10.feb. 2013 - 09:28 Ólafur Margeirsson

Hvernig á að afnema verðtryggingu?

Nú þegar líður að kosningum er ekki úr vegi að íhuga hvernig eigi að uppfylla eitt af þeim fjölmörgu kosningaloforðum sem á þjóðinni munu dynja næstu mánuði: hvernig á að afnema verðtryggingu á lánum til einstaklinga?
12.des. 2012 - 22:51 Ólafur Margeirsson

Peningar og útlán

Ég set þennan texta hér því eins og ég tek fram í umsögninni tel ég það nauðsynlegt að fólk skilji hvernig útlánastarfsemi bankakerfisins leiðir af sér peningamyndun. Ég hef aldrei beðið fólk um að lesa það sem ég hef skrifað en í þetta skipti geri ég það.
03.des. 2012 - 14:08 Ólafur Margeirsson

Verðbólgan, verðtryggingin og raunvirði skulda

Eftir athyglisvert viðtal við Maríu Elvira Méndes Pinado, prófessor í Evrópurétti við Háskóla Íslands, birti Jón Steinsson, dósent í hagfræði við Columbia háskóla í New York, pistil
11.nóv. 2012 - 09:51 Ólafur Margeirsson

Um „Íslandsálagið“

Viðskiptaráð Íslands gaf nýlega út plaggið „Gjaldmiðilsmál: Maastrict viðheldur valfrelsi
27.okt. 2012 - 14:08 Ólafur Margeirsson

Iðgjöld til skuldalækkunar

Mörður Árnason hefur stungið upp á því að í stað þess að fólk byggji upp framtíðarlífeyrisréttindi sín með greiðslu iðgjalda til lífeyrissjóða þá hafi fólk það val að iðgjöldin eru notuð til þess að borga inn á höfuðstól húsnæðislána. Margir ruku upp til handa og fóta og fundu ýmislegt hugmyndinni til foráttu. En hugmyndin er líklega ágæt. Ef eitthvað er þá gengur hún ekki nógu langt.
05.okt. 2012 - 09:27 Ólafur Margeirsson

Um atvinnuleysi og hið opinbera

Það hvarflar ekki að mér að halda því fram að hinir atvinnulausu eigi ekki að fá atvinnuleysisbætur en sannast sagna finnst mér lítið efnahags- og samfélagslegt vit í því að nýta ekki vinnuafl þessa hóps meira en hingað til hefur verið gert.
13.sep. 2012 - 11:53 Ólafur Margeirsson

Framtíðarskerðingar lífeyrissjóðanna

Það þarf að vinna hratt ef ekki á að koma til skerðingar á lífeyrisréttindum árið 2014 þegar bráðabirgðaákvæðið um frestun á 5 ára 5% reglunni rennur út í árslok 2013. Ef það mun ekki gerast eru allar líkur að almennu sjóðirnir sem minnst er á hér að ofan skerði réttindi, mis mikið þó.
03.sep. 2012 - 10:22 Ólafur Margeirsson

Af hverju er Íbúðalánasjóður á hausnum?



Ólafur Margeirsson

Doktorsnemi í hagfræði við háskólann í Exeter, Bretlandi.

icelandicecon.blogspot.com

om217@exeter.ac.uk

 

Arnaldur Máni Finnsson
Arnaldur Máni Finnsson - 13.11.2017
Grasrótin og greinar trjánna
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 11.11.2017
Banki í glerhúsi
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 17.11.2017
Ég fresta skýrslunni: Hvers vegna?
Jón Steinar Gunnlaugsson
Jón Steinar Gunnlaugsson - 16.11.2017
Málinu drepið á dreif
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 18.11.2017
Fjórði fundurinn
Indíana Ása Hreinsdóttir
Indíana Ása Hreinsdóttir - 18.11.2017
Um daður, áreitni og afleiðingar
Davíð Már Kristinsson
Davíð Már Kristinsson - 20.11.2017
Íslands nýjasta nýtt
Kristinn H. Gunnarsson
Kristinn H. Gunnarsson - 18.11.2017
Uppreist æra í stað siðbótar
Sigurður Jónsson
Sigurður Jónsson - 19.11.2017
Stór mál fyrir íbúa Suðurnesja
Jón Steinar Gunnlaugsson
Jón Steinar Gunnlaugsson - 21.11.2017
Mismunandi niðurstöður jafn réttar
Þórhallur Heimisson
Þórhallur Heimisson - 21.11.2017
Lífræn grasrótarþjóðkirkja
Börkur Gunnarsson
Börkur Gunnarsson - 22.11.2017
Nafnar
Jón Steinar Gunnlaugsson
Jón Steinar Gunnlaugsson - 23.11.2017
Dómarar gæta hagsmuna sinna
Fleiri pressupennar