30. mar. 2012 - 12:00Ólafur Margeirsson
Nú þegar krónan
fellur mest af gjaldmiðlum heimsins gagnvart bandaríska dollarnum og verðbólga er langt fyrir ofan 2,5% verðbólgumarkmið Seðlabankans hugsa sjálfsagt margir henni þegjandi þörfina. En það það þarf enginn að vera hissa á því að krónan sé að falla. Ástæðan er sú sama og hún hefur alltaf verið: bankakerfið er að búa til peninga samhliða því sem það lánar fólki peninga.
Þessum splúnkunýju peningum er eytt í vörur og þjónustu sem bæði er framleidd innan sem utan landssteinanna. Þegar þeim er eytt utan landssteinanna eða í innflutning er flæði úr nýmynduðum krónum, sem myndast samhliða útlánastarfsemi bankakerfisins, yfir í erlendan gjaldeyri.
Allt frá 1970 hefur orsakasamhengið alltaf verið í þá áttina að fyrst þenjast skuldir út og svo fellur krónan. Ég kom inn á það orsakasamhengi í
Verðbólga, skuldir og íslenska krónan. Þar náðu gögnin hins vegar aðeins yfir tímabilið 1970 – 2007.
Ég hef nú fundið gögn sem nokkurn veginn er hægt að nota fyrir árin 2008 – 2011. Þannig að ef við horfum á allt tímabilið 1970 – 2011 lítur myndin svona út:
Orsakasamhengið er sem fyrr
þannig að fyrst aukast skuldir Íslendinga (í eigu Íslendinga, ég er ekki að tala um erlendar skuldir!)
og það veldur veikingu krónunnar. Granger-keyrslurnar eru:
Keyrslan hér að ofan segir í stuttu máli að veiking krónunnar gagnvart USD veldur því að það dregur úr aukningu skulda milli ára, t.d. vegna þess að auknar krónu-útflutningstekjur eru notaðar til að borga skuldir og einnig að veiking krónunnar hefur þau sálfræðilegu áhrif á fólk og fjárfesta að þeir vilja ekki taka jafn mikið af nýjum lánum og áður. Keynes kallaði þau áhrif „animal spirits“. Það er undirstrikað að hér eru heildarskuldir Íslendinga í eigu íslenskra fjármálafyrirtækja sem eru til skoðunar, ekki aðeins verðtryggðar skuldir.
Keyrslan hér að ofan sýnir að ef heildarskuldir Íslendinga í eigu íslenskra aðila aukast um 10% þá mun krónan falla gagnvart USD um ca. 8% árið eftir. Það er það sem er að gerast í dag.
Fasteignamarkaðurinn hefur áhrif
Ástæðan fyri r því að krónan er að falla gagnvart dollar er einfaldlega sú að það er skuldaútþensla í gangi innan bankakerfisins. Sú skuldaútþensla á sér að öllum líkindum uppruna á fasteignamarkaðinum. Fólk tekur lán til að kaupa hús, lánið er búið til úr engu í bankastofnuninni (ekki er verið að lána sparnað nokkurs manns) og peningarnir sem seljandi fasteignarinnar fær fyrir sinn snúð enda í hagkerfinu og er eytt, eftir því sem tíminn líður, í innflutning.
Þar með enda peningarnir, sem voru myndaðir úr engu vegna þess að einhver vildi kaupa íbúð með láni frá bankastofnun, á gjaldeyrismarkaðinum þar sem nýmynduðu krónunum er skipt út fyrir dollara og dollurunum eytt í innflutning. Krónan veikist því gagnvart dollar.
Í þessu sambandi er t.d. gaman að skoða hvernig heildarupphæð nýrra útlána keyrir hækkunarferlið á fasteignamarkaðinum áfram.
Hækkunin á fasteignamarkaði er keyrð áfram af nýjum útlánum, einkum og sér í lagi frá bankastofnunum í kjölfar þess að þær hófu að bjóða upp á óverðtryggð íbúðalán. Rauða línan sýnir aukningu í nýjum útlánum (á hægri ás) en sú bláa sýnir nafnhækkun fasteignaverðs síðustu 12 mánuði. Tekið af www.icelandicecon.blogspot.com.
Og ef við skoðum hvernig útlán til heimila hafa breyst frá Hruni og gengi dollars yfir sama tímabil:
Ársbreyting í gengi krónunnar gagnvart dollar og ársbreyting í útistandandi skuldum heimila. Athugið að um sama skala er að ræða.
Trikkið er að takmarka útlánagetu bankastofnana
Þannig að það er engin stórkostleg ráðgáta hví krónan sé að falla, þrátt fyrir að vera innan gjaldeyrishafta. Að krónan falli í kjölfar þeirrar aukningar nýmyndunar fasteignaskulda sem hefur átt sér stað frá því 2010 er fullkomlega eðlilegt og það kemur höftunum ekkert við.
Ef við viljum draga úr falli krónunnar gagnvart dollar og öðrum gjaldmiðlum er ráðið við því afskaplega einfalt:
takmörkum nýmyndun nettó útlána bankastofnana við þær gjaldeyristekjur sem þjóðarbúið skapar sér t.d. við hlutfallið 1:3, þ.e. ef þjóðarbúið vinnur sér inn nettó 1 USD, s.s. með útflutningi eða ferðamannaþjónustu, mega innlánastofnanir nettó nýmynda ígildi 3 USD í útlánum. Það er raunar mörg góð rök fyrir því að þetta hlutfall eigi að vera síbreytilegt og taka t.d. tillit til verðbólgu þannig að ef verðbólga er há skal geta bankastofnana til að nýmynda skuldir skerðast.
Skemmtileg og afskaplega hagstæð afleiðing af þessu kerfi er að vextir á Íslandi yrðu að vera lægri en þeir eru í dag. Og það væri allt í lagi verðbólgunnar vegna. Seðlabankinn gæti lækkað stýrivexti niður í 2-3% og haldið þeim þar til frambúðar án þess að nokkur maður þyrfti að óttast hærri verðbólgu vegna þess.
Að lokum ætla ég að vekja athygli á því að ég spila ekki með einhverju liði í „króna vs. evra vs. norsk króna vs. kanadadollar vs. eitthvað annað“ kappleiknum. Ég vil einfaldlega að fólk fjalli um gjaldmiðla og hagfræði af raunsæi og taki mark á raunveruleikanum.