Hannes Hólmsteinn Gissurarson
19. des. 2016 - 13:24Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Tvö smáríki bindast vináttuböndum

Hinn 19. desember árið 2016 er aldarfjórðungur liðinn frá því, að Ísland varð fyrst til þess vestrænna ríkja að viðurkenna Slóveníu, eitt hinna mörgu smáríkja, sem risu upp úr rústum kommúnismans. Í frægri ritgerð um menningu smáþjóða sagði tékkneski rithöfundurinn Milan Kundera, að sendimenn þeirra yrðu að hírast frammi í biðstofum, á meðan fulltrúar stóru ríkjanna kysu þeim örlög inni í fundarsölum. En árið 1991 virtist sem þessi raunsanna og sorglega lýsing ætti skyndilega ekki lengur við. Fyrir Júgóslavíu fór eins og Ráðstjórnarríkjunum, að hún liðaðist í sundur, enda hafði henni verið haldið saman með valdi, en ekki vali íbúanna sjálfra. Þjóðirnar, sem byggðu landið, stofnuðu hver sitt ríki. 

Smáþjóðir í eigin ríkjum

Hver er ástæðan til þess, að smáþjóðir stofna eigin ríki? Á nítjándu öld spurði franski rithöfundurinn Ernest Renan, hvað gerði heild að þjóð, og svar hans var, að það væri viljinn til að vera saman þjóð. Með öðrum orðum skilgreindist þjóðin af sífelldu og samfelldu vali frjálsra einstaklinga, gagnkvæmri viðurkenningu þeirra, daglegri atkvæðagreiðslu. Þjóðin væri sjálfsprottin eining, sem helgaðist af sögu, tungu, menningu, landi. Á síðustu tveimur öldum hafa frjáls alþjóðaviðskipti síðan auðveldað smáþjóðum leikinn: Þær hafa efni á að því að vera sjálfstæðar, af því að þær geta nýtt sér kosti verkaskiptingar og viðskipta, framleitt fyrir heimsmarkað. Árið 1946 voru sjálfstæð ríki 76 talsins, en nú eru aðildarríki Sameinuðu þjóðanna 193, auk þess sem Páfagarður og Palestína eiga þar áheyrnarfulltrúa og Taívan og Kosovo taka þátt í margvíslegri alþjóðlegri starfsemi eins og sjálfstæð ríki.

Það kann að hljóma einkennilega, en er þó skiljanlegt og eðlilegt, að samruni markaða fer saman við aukna sundurleitni ríkja: Því stærri sem markaðurinn er, því minni sjálfstjórnarsvæði fá staðist, því að þá þurfa ríki ekki að reka kostnaðarsaman sjálfsþurftabúskap. Með því að smáþjóðir eru oft samleitar frekar en sundurleitar, er traust oftast meira þar og framleiðsla sumra samgæða eins og löggæslu og menntunar ódýrari en hjá stórþjóðum. Samrunaþróun í viðskiptum hefur því alls ekki í för með sér samrunaþróun í stjórnmálum, eins og sumir halda, heldur frekar hið gagnstæða, eins og fjölgun lítilla þjóðríkja hin síðari ár sýnir best.

Sjálfstæði Slóveníu

Slóvenía er ekki stór að flatarmáli, fimmtungur Íslands, 20 þúsund ferkílómetrar. Í Mið-Evrópu hefur landið jafnan verið í þjóðbraut, en þess vegna um leið vígvöllur, og urðu Slóvenar illa úti í heimsstyrjöldunum tveimur. Þeir eru nú röskar tvær milljónir talsins og tala slóvensku, suður-slavneskt mál, skylt króatísku og serbnesku. Árið 1990 greiddu 88% kjósenda atkvæði með sjálfstæði, og var því lýst yfir 25. júní 1991. Her Júgóslavíu, sem þá var enn til, reyndi með valdi að koma í veg fyrir aðskilnað, og hlaust af tíu daga stríð, sem lauk með vopnahléi. Vildi Slóvenum til happs, að þeir áttu ekki landamæri að landi Serba, sem börðust fyrir sameinaðri Júgóslavíu.

Þjóðverjar og Austurríkismenn beittu sér hart innan Evrópusambandsins fyrir viðurkenningu Slóveníu, en aðrir vildu fara hægar í sakir. Fyrst til að viðurkenna landið opinberlega voru nýfrjáls ríki í Mið- og Austur-Evrópu, Litháen og Úkraína. Ísland varð næst til þess, og voru þeir Davíð Oddsson forsætisráðherra og Jón Baldvin Hannibalsson utanríkisráðherra mjög samstíga um það. Þeir Davíð og Janez Drnovsek, sem var forsætisráðherra Slóveníu 1992–2002, urðu góðir vinir. Þegar Davíð veiktist alvarlega sumarið 2004, hafði Drnovsek, sem nú var orðinn forseti Slóveníu, strax samband og bauð honum að dveljast sér til hvíldar og hressingar í sumarhúsi, sem hann hafði til ráðstöfunar.

Á ýmsu hefur gengið í stjórnmálum Slóveníu, frá því að landið fékk sjálfstæði, en hagur þess vænkast jafnt og þétt. Þótt samskipti Íslands og Slóveníu séu ekki mikil, eru þau vinsamleg. Ríkin hafa haft stjórnmálasamband frá 1992, og heiðursræðismenn starfa í þeim báðum, Vlado Luznik í Ljubljana og Sigtryggur Eyþórsson í Reykjavík. Góð vinkona mín frá Slóveníu, sagnfræðingurinn dr. Andreja Zver, kom til Íslands haustið 2013 og flutti í Þjóðarbókhlöðunni fyrirlestur í minningu fórnarlamba alræðisstefnunnar í Evrópu á tuttugustu öld. Lýsti hún því, hvernig fasistar, nasistar og kommúnistar hefðu vaðið yfir land sitt, kúgað fólk og drepið. Enn væru að finnast þar fjöldagrafir frá alræðistímanum. Morgunblaðið birti viðtal við Zver 17. september 2013, en hún er gift einum virtasta stjórnmálamanni Slóveníu, Milan Zver, sem situr á Evrópuþinginu. „Lýðræðið er hvergi greypt í stein, ekki einu sinni á Íslandi,“ sagði hún. 

Spurning, veðmál, áhætta

Í ritgerð sinni um menningu smáþjóða skrifaði Milan Kundera í svipuðum anda: „Það sem greinir smáþjóðir frá þeim stóru er ekki íbúafjöldinn; það er eitthvað mun djúpstæðara: tilvera þeirra er ekki sjálfsagður hlutur, heldur stöðug spurning, veðmál, áhætta; þær eru í varnarstöðu gagnvart mannkynssögunni, þessu afli sem er þeim yfirsterkara, sem tekur þær ekki með í reikninginn, sér þær ekki einu sinni.“ Íslendingar og Slóvenar geta sameinast um að svara spurningunni, taka áhættuna, varðveita viljann til sjálfstæðis. Þessar tvær smáþjóðir geta haft í huga, að Guð er ekki hliðhollur fjölmennustu hersveitunum, heldur bestu skyttunum. Þær þurfa báðar að berjast fyrir heimi, sem ekki er stjórnað af duttlungafullum tröllum, heldur almennum og arfhelgum lögmálum um frelsi einstaklinga og þjóða.

(Grein í Morgunblaðinu 19. desember 2016.)




22.mar. 2017 - 20:16 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Nokkrir fyrirlestrar framundan

Ég mun flytja nokkra fyrirlestra á næstunni:
19.mar. 2017 - 00:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rógur og brigsl háskólakennara

Erlendis fer Þorvaldur Gylfason prófessor mikinn um þjóð sína, sem hann kveður um ómenningu líkari Rússum austur í álfu en Norðurlandabúum.
11.mar. 2017 - 14:39 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hrunmangarafélagið

Líklega eru villurnar hjá Hrunmangarafélaginu þó jafnmargar og maðkarnir í mjöli Hörmangarafélagsins.
04.mar. 2017 - 12:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Valþröng fanganna

Ekki er alltaf til einhver Kirka, sem hvíslað geti ráðum að Ódysseifi um, hvernig sigla skuli fram hjá Skyllu og Karybdís
01.mar. 2017 - 09:50 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hrunið og endurreisnin: Útgáfuráðstefna

f því tilefni er útgáfuráðstefna í Háskóla Íslands miðvikudaginn 1. mars kl. 16–18.
25.feb. 2017 - 12:15 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hirðuleysi háskólakennarans

Hirðuleysið er ein af höfuðsyndunum sjö. Síst ætti það að eiga sér bólstað í Háskóla Íslands.
23.feb. 2017 - 12:17 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Er Sóley Tómasdóttir okkar Trump?

Á henni að leyfast það, sem hún sakar einmitt Trump um, að bera fram tilhæfulausar staðhæfingar og ásakanir og þurfa aldrei að svara fyrir orð sín?
22.feb. 2017 - 21:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rafræn fræðirit til varnar frelsi

RNH, Rannsóknarsetur um nýsköpun og hagvöxt, hefur tekið að sér það verkefni að setja ýmis fræðirit, sem iðulega eru uppseld eða illfáanleg, á Netið.
19.feb. 2017 - 15:20 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hugleiðingar á 64 ára afmælinu

Ég er 64 ára í dag, 19. febrúar 2017. Þegar ég var yngri, miklu yngri, var sungið um það, hvort nokkur vildi sinna þeim, sem orðinn væri 64 ára.
18.feb. 2017 - 23:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hvar eru gögnin um spillinguna?

Erlendis halda prófessorarnir Þorvaldur Gylfason og Stefán Ólafsson því fram að víðtæk stjórnmálaspilling hafi átt þátt í bankahruninu 2008. Hver eru gögnin?
11.feb. 2017 - 08:04 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rógur um Björn Ólafsson

Björn fékk áfyllingarleyfið í Bandaríkjunum 1941 af þeirri einföldu ástæðu, að ytra leist mönnum vel á þennan dugnaðarfork.
04.feb. 2017 - 18:41 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Fáfræðingur kynnir landið

Hvað er að segja um slíka fáfræði?
03.feb. 2017 - 15:42 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Svar mitt við spurningu Fréttablaðsins

Til þess eru margar ástæður, að vinnan við þessa skýrslu hefur tafist, en alls ekki sú, að slegið hafi verið slöku við í rannsókninni.
31.jan. 2017 - 23:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rannsóknaskýrsla mín fyrir 2016

Ég þurfti að skila rannsóknaskýrslu fyrir árið 2016, og þá rifjaðist margt upp. Hér er hún:
28.jan. 2017 - 11:59 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Lásu ritstjórarnir ekki greinina?

Ritstjórarnir hefðu því að minnsta kosti átt að hafa varann á og lesa vel yfir grein hans. Það hafa þeir bersýnilega ekki gert.
21.jan. 2017 - 11:03 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Róbinson Krúsó og Íslendingar

Í alkunnri skáldsögu Daníels Defoes deilir söguhetjan, Róbinson Krúsó, um skeið örlögum með Íslendingunum úr Grindavík.
14.jan. 2017 - 11:38 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Gæfa Dana og gengi

… velgengni Dana er þrátt fyrir endurdreifingarviðleitni jafnaðarmanna, ekki vegna hennar.

10.jan. 2017 - 14:30 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Orðaskipti okkar Björns Bjarnasonar

Ég skrifaði athugasemd:
07.jan. 2017 - 08:26 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Glatað tækifæri

Íslendingar misstu af stórkostlegu tækifæri, af því að þeir voru undirgefnir erlendum konungi.
31.des. 2016 - 15:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Missögn Baldurs

Svo vill líka til, að þessa missögn má hrekja með gögnum.
24.des. 2016 - 08:12 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Þjónusta, þrælkun, flótti

Í tilefni dagsins endurútgefur Almenna bókafélagið bókina Þjónusta, þrælkun, flótti eftir Aatami Kuortti.
17.des. 2016 - 07:53 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Danavinátta í orði og verki

Prófessorarnir gerðu ekkert ólöglegt eða ósiðlegt, þegar þeir lánuðu sjálfum sér úr Sáttmálasjóði …
10.des. 2016 - 13:02 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Skjólið í Danmörku

Ekki hefði þá verið úr vegi að minnast á fyrirætlanir Dana í ágúst 1864 um að bjóða Þjóðverjum Ísland og Dönsku Vestur-Indíur í skiptum fyrir Norður-Slésvík.
03.des. 2016 - 09:18 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Blekkingarleikur Heaths

Nú eru Bretar að ganga úr ESB og eignast fiskimið sín aftur.
28.nóv. 2016 - 16:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Orðaskipti við Gauta B. Eggertsson á Facebook

Ef til vill finnast einhverjum þessi orðaskipti fróðleg.
26.nóv. 2016 - 05:32 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Mannkynbætur á Íslandi

… fylgismenn aukinna ríkisafskipta, þjóðernisjafnaðarmenn í Þýskalandi og lýðræðisjafnaðarmenn í Svíþjóð, gengu harðast fram í tilraunum til mannkynbóta …
19.nóv. 2016 - 06:45 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Var Platón jafnréttissinni?

Endurómur af þessum umræðum heyrðist í Lesbók Morgunblaðsins í árslok 2006 …
16.nóv. 2016 - 06:48 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Helstu sérfræðingar heims um uppboðsleiðina

Af hverju að breyta kerfi, sem verkar vel?
16.nóv. 2016 - 00:00 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Sérhæfing og fámenni

Þar hélt hún því fram, að Ísland kynni að vera of lítil stjórnunareining. Hin mikla fjölgun sjálfstæðra smáríkja væri ekki nauðsynlega æskileg.

Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og hefur verið gistifræðimaður við fjölmarga erlenda háskóla, þar á meðal Stanford-háskóla og UCLA. Hann fæddist 1953, lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla 1985 og er höfundur fjölmargra bóka um stjórnmál, sögu og heimspeki á íslensku, ensku og sænsku.

Verk hans, Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku, 992 bls. tilvitnanasafn, var gefið út af Bókafélaginu í nóvemberbyrjun 2010. Árið 2009 komu út eftir hann 828 blaðsíðna þýðing á Svartbók kommúnismans (Livre noir du communisme) á vegum Háskólaútgáfunnar og 160 bls. bók, Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör, sem Bókafélagið gaf út. 

Nýjustu verk hans eru Íslenskir kommúnistar 1918–1998, 624 bls. myndskreytt ágrip af sögu íslensku kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar allt til endaloka Alþýðubandalagsins, sem Almenna bókafélagið gaf út 2011, og The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable, sem Háskólaútgáfan gaf út 2015. Hann vinnur nú að skýrslu á ensku fyrir fjármálaráðuneytið um erlenda áhrifaþætti í íslenska bankahruninu.

(23-29) Capacent: H&M Ísland - mars
Börkur Gunnarsson
Börkur Gunnarsson - 20.3.2017
Horfi frekar á köttinn minn en Gunnar Nelson
Vilhjálmur Birgisson
Vilhjálmur Birgisson - 13.3.2017
Krjúpa við hreiður hrægamma
Brynjar Nielsson
Brynjar Nielsson - 19.3.2017
Smartland leggur mig í einelti
Vilhjálmur Birgisson
Vilhjálmur Birgisson - 14.3.2017
Til hamingju Ragnar Þór!
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 19.3.2017
Rógur og brigsl háskólakennara
Hildur Eir Bolladóttir
Hildur Eir Bolladóttir - 14.3.2017
Að vera mamma
Indíana Ása Hreinsdóttir
Indíana Ása Hreinsdóttir - 16.3.2017
Tímaþjófurinn Facebook
Ingrid Kuhlman
Ingrid Kuhlman - 20.3.2017
Hamingjan eykst með hækkandi aldri
Börkur Gunnarsson
Börkur Gunnarsson - 15.3.2017
Eins og að þrá konu sem hatar mann
Börkur Gunnarsson
Börkur Gunnarsson - 17.3.2017
Þarf að spyrja konuna út í þennan náunga
Vilhjálmur Birgisson
Vilhjálmur Birgisson - 19.3.2017
Fyrirgefið orðbragðið
Brynjar Nielsson
Brynjar Nielsson - 22.3.2017
Margar samúðarkveðjur
Fleiri pressupennar