Hannes Hólmsteinn Gissurarson
19. des. 2016 - 13:24Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Tvö smáríki bindast vináttuböndum

Hinn 19. desember árið 2016 er aldarfjórðungur liðinn frá því, að Ísland varð fyrst til þess vestrænna ríkja að viðurkenna Slóveníu, eitt hinna mörgu smáríkja, sem risu upp úr rústum kommúnismans. Í frægri ritgerð um menningu smáþjóða sagði tékkneski rithöfundurinn Milan Kundera, að sendimenn þeirra yrðu að hírast frammi í biðstofum, á meðan fulltrúar stóru ríkjanna kysu þeim örlög inni í fundarsölum. En árið 1991 virtist sem þessi raunsanna og sorglega lýsing ætti skyndilega ekki lengur við. Fyrir Júgóslavíu fór eins og Ráðstjórnarríkjunum, að hún liðaðist í sundur, enda hafði henni verið haldið saman með valdi, en ekki vali íbúanna sjálfra. Þjóðirnar, sem byggðu landið, stofnuðu hver sitt ríki. 

Smáþjóðir í eigin ríkjum

Hver er ástæðan til þess, að smáþjóðir stofna eigin ríki? Á nítjándu öld spurði franski rithöfundurinn Ernest Renan, hvað gerði heild að þjóð, og svar hans var, að það væri viljinn til að vera saman þjóð. Með öðrum orðum skilgreindist þjóðin af sífelldu og samfelldu vali frjálsra einstaklinga, gagnkvæmri viðurkenningu þeirra, daglegri atkvæðagreiðslu. Þjóðin væri sjálfsprottin eining, sem helgaðist af sögu, tungu, menningu, landi. Á síðustu tveimur öldum hafa frjáls alþjóðaviðskipti síðan auðveldað smáþjóðum leikinn: Þær hafa efni á að því að vera sjálfstæðar, af því að þær geta nýtt sér kosti verkaskiptingar og viðskipta, framleitt fyrir heimsmarkað. Árið 1946 voru sjálfstæð ríki 76 talsins, en nú eru aðildarríki Sameinuðu þjóðanna 193, auk þess sem Páfagarður og Palestína eiga þar áheyrnarfulltrúa og Taívan og Kosovo taka þátt í margvíslegri alþjóðlegri starfsemi eins og sjálfstæð ríki.

Það kann að hljóma einkennilega, en er þó skiljanlegt og eðlilegt, að samruni markaða fer saman við aukna sundurleitni ríkja: Því stærri sem markaðurinn er, því minni sjálfstjórnarsvæði fá staðist, því að þá þurfa ríki ekki að reka kostnaðarsaman sjálfsþurftabúskap. Með því að smáþjóðir eru oft samleitar frekar en sundurleitar, er traust oftast meira þar og framleiðsla sumra samgæða eins og löggæslu og menntunar ódýrari en hjá stórþjóðum. Samrunaþróun í viðskiptum hefur því alls ekki í för með sér samrunaþróun í stjórnmálum, eins og sumir halda, heldur frekar hið gagnstæða, eins og fjölgun lítilla þjóðríkja hin síðari ár sýnir best.

Sjálfstæði Slóveníu

Slóvenía er ekki stór að flatarmáli, fimmtungur Íslands, 20 þúsund ferkílómetrar. Í Mið-Evrópu hefur landið jafnan verið í þjóðbraut, en þess vegna um leið vígvöllur, og urðu Slóvenar illa úti í heimsstyrjöldunum tveimur. Þeir eru nú röskar tvær milljónir talsins og tala slóvensku, suður-slavneskt mál, skylt króatísku og serbnesku. Árið 1990 greiddu 88% kjósenda atkvæði með sjálfstæði, og var því lýst yfir 25. júní 1991. Her Júgóslavíu, sem þá var enn til, reyndi með valdi að koma í veg fyrir aðskilnað, og hlaust af tíu daga stríð, sem lauk með vopnahléi. Vildi Slóvenum til happs, að þeir áttu ekki landamæri að landi Serba, sem börðust fyrir sameinaðri Júgóslavíu.

Þjóðverjar og Austurríkismenn beittu sér hart innan Evrópusambandsins fyrir viðurkenningu Slóveníu, en aðrir vildu fara hægar í sakir. Fyrst til að viðurkenna landið opinberlega voru nýfrjáls ríki í Mið- og Austur-Evrópu, Litháen og Úkraína. Ísland varð næst til þess, og voru þeir Davíð Oddsson forsætisráðherra og Jón Baldvin Hannibalsson utanríkisráðherra mjög samstíga um það. Þeir Davíð og Janez Drnovsek, sem var forsætisráðherra Slóveníu 1992–2002, urðu góðir vinir. Þegar Davíð veiktist alvarlega sumarið 2004, hafði Drnovsek, sem nú var orðinn forseti Slóveníu, strax samband og bauð honum að dveljast sér til hvíldar og hressingar í sumarhúsi, sem hann hafði til ráðstöfunar.

Á ýmsu hefur gengið í stjórnmálum Slóveníu, frá því að landið fékk sjálfstæði, en hagur þess vænkast jafnt og þétt. Þótt samskipti Íslands og Slóveníu séu ekki mikil, eru þau vinsamleg. Ríkin hafa haft stjórnmálasamband frá 1992, og heiðursræðismenn starfa í þeim báðum, Vlado Luznik í Ljubljana og Sigtryggur Eyþórsson í Reykjavík. Góð vinkona mín frá Slóveníu, sagnfræðingurinn dr. Andreja Zver, kom til Íslands haustið 2013 og flutti í Þjóðarbókhlöðunni fyrirlestur í minningu fórnarlamba alræðisstefnunnar í Evrópu á tuttugustu öld. Lýsti hún því, hvernig fasistar, nasistar og kommúnistar hefðu vaðið yfir land sitt, kúgað fólk og drepið. Enn væru að finnast þar fjöldagrafir frá alræðistímanum. Morgunblaðið birti viðtal við Zver 17. september 2013, en hún er gift einum virtasta stjórnmálamanni Slóveníu, Milan Zver, sem situr á Evrópuþinginu. „Lýðræðið er hvergi greypt í stein, ekki einu sinni á Íslandi,“ sagði hún. 

Spurning, veðmál, áhætta

Í ritgerð sinni um menningu smáþjóða skrifaði Milan Kundera í svipuðum anda: „Það sem greinir smáþjóðir frá þeim stóru er ekki íbúafjöldinn; það er eitthvað mun djúpstæðara: tilvera þeirra er ekki sjálfsagður hlutur, heldur stöðug spurning, veðmál, áhætta; þær eru í varnarstöðu gagnvart mannkynssögunni, þessu afli sem er þeim yfirsterkara, sem tekur þær ekki með í reikninginn, sér þær ekki einu sinni.“ Íslendingar og Slóvenar geta sameinast um að svara spurningunni, taka áhættuna, varðveita viljann til sjálfstæðis. Þessar tvær smáþjóðir geta haft í huga, að Guð er ekki hliðhollur fjölmennustu hersveitunum, heldur bestu skyttunum. Þær þurfa báðar að berjast fyrir heimi, sem ekki er stjórnað af duttlungafullum tröllum, heldur almennum og arfhelgum lögmálum um frelsi einstaklinga og þjóða.

(Grein í Morgunblaðinu 19. desember 2016.)




18.feb. 2017 - 23:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hvar eru gögnin um spillinguna?

Erlendis halda prófessorarnir Þorvaldur Gylfason og Stefán Ólafsson því fram að víðtæk stjórnmálaspilling hafi átt þátt í bankahruninu 2008. Hver eru gögnin?
11.feb. 2017 - 08:04 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rógur um Björn Ólafsson

Björn fékk áfyllingarleyfið í Bandaríkjunum 1941 af þeirri einföldu ástæðu, að ytra leist mönnum vel á þennan dugnaðarfork.
04.feb. 2017 - 18:41 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Fáfræðingur kynnir landið

Hvað er að segja um slíka fáfræði?
03.feb. 2017 - 15:42 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Svar mitt við spurningu Fréttablaðsins

Til þess eru margar ástæður, að vinnan við þessa skýrslu hefur tafist, en alls ekki sú, að slegið hafi verið slöku við í rannsókninni.
31.jan. 2017 - 23:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rannsóknaskýrsla mín fyrir 2016

Ég þurfti að skila rannsóknaskýrslu fyrir árið 2016, og þá rifjaðist margt upp. Hér er hún:
28.jan. 2017 - 11:59 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Lásu ritstjórarnir ekki greinina?

Ritstjórarnir hefðu því að minnsta kosti átt að hafa varann á og lesa vel yfir grein hans. Það hafa þeir bersýnilega ekki gert.
21.jan. 2017 - 11:03 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Róbinson Krúsó og Íslendingar

Í alkunnri skáldsögu Daníels Defoes deilir söguhetjan, Róbinson Krúsó, um skeið örlögum með Íslendingunum úr Grindavík.
14.jan. 2017 - 11:38 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Gæfa Dana og gengi

… velgengni Dana er þrátt fyrir endurdreifingarviðleitni jafnaðarmanna, ekki vegna hennar.

10.jan. 2017 - 14:30 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Orðaskipti okkar Björns Bjarnasonar

Ég skrifaði athugasemd:
07.jan. 2017 - 08:26 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Glatað tækifæri

Íslendingar misstu af stórkostlegu tækifæri, af því að þeir voru undirgefnir erlendum konungi.
31.des. 2016 - 15:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Missögn Baldurs

Svo vill líka til, að þessa missögn má hrekja með gögnum.
24.des. 2016 - 08:12 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Þjónusta, þrælkun, flótti

Í tilefni dagsins endurútgefur Almenna bókafélagið bókina Þjónusta, þrælkun, flótti eftir Aatami Kuortti.
17.des. 2016 - 07:53 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Danavinátta í orði og verki

Prófessorarnir gerðu ekkert ólöglegt eða ósiðlegt, þegar þeir lánuðu sjálfum sér úr Sáttmálasjóði …
10.des. 2016 - 13:02 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Skjólið í Danmörku

Ekki hefði þá verið úr vegi að minnast á fyrirætlanir Dana í ágúst 1864 um að bjóða Þjóðverjum Ísland og Dönsku Vestur-Indíur í skiptum fyrir Norður-Slésvík.
03.des. 2016 - 09:18 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Blekkingarleikur Heaths

Nú eru Bretar að ganga úr ESB og eignast fiskimið sín aftur.
28.nóv. 2016 - 16:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Orðaskipti við Gauta B. Eggertsson á Facebook

Ef til vill finnast einhverjum þessi orðaskipti fróðleg.
26.nóv. 2016 - 05:32 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Mannkynbætur á Íslandi

… fylgismenn aukinna ríkisafskipta, þjóðernisjafnaðarmenn í Þýskalandi og lýðræðisjafnaðarmenn í Svíþjóð, gengu harðast fram í tilraunum til mannkynbóta …
19.nóv. 2016 - 06:45 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Var Platón jafnréttissinni?

Endurómur af þessum umræðum heyrðist í Lesbók Morgunblaðsins í árslok 2006 …
16.nóv. 2016 - 06:48 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Helstu sérfræðingar heims um uppboðsleiðina

Af hverju að breyta kerfi, sem verkar vel?
16.nóv. 2016 - 00:00 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Sérhæfing og fámenni

Þar hélt hún því fram, að Ísland kynni að vera of lítil stjórnunareining. Hin mikla fjölgun sjálfstæðra smáríkja væri ekki nauðsynlega æskileg.
15.nóv. 2016 - 00:00 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Bjarni Benediktsson

Bjarni fæddist 30. apríl 1908 og lést af slysförum 10. júlí 1970, aðeins 62 ára.
12.nóv. 2016 - 06:53 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Svar Margrétar S. Björnsdóttur

„Ég tek þetta aftur, því að ég heilsa þér ekki.“
10.nóv. 2016 - 20:13 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Samtöl í sendiráðsboði

Samtöl við fræga fólkið …
09.nóv. 2016 - 18:51 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Úrslit forsetakjörsins bandaríska

Mér fundust dólgur og hrappur togast á um forsetaembættið.
08.nóv. 2016 - 17:55 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Ritdómur um bók Rögnvalds

Ég birti ritdóm í Journal of Economics Library, Vol. 3, No. 2, um nýlega bók Rögnvalds Hannessonar prófessors, Ecofundamentalism.
05.nóv. 2016 - 10:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Gengisleysi íslenska vinstrisins

Skýringarnar á gengisleysi vinstrisins síðustu árin eru margar:
03.nóv. 2016 - 12:00 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Samtal okkar Björns

Hér er þátturinn á ÍNN, þar sem við Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra, spjöllum saman um úrslit kosninganna, stjórnarmyndunartilraunir og forsetakjörið í Bandaríkjunum:
02.nóv. 2016 - 14:52 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

ÍNN klukkan átta í kvöld

Við Björn Bjarnason ræðum saman um þingkosningarnar á Íslandi, hugsanlega stjórnarmyndun og forsetakjörið í Bandaríkjunum á ÍNN klukkan átta í kvöld, miðvikudagskvöldið 2. nóvember.
30.okt. 2016 - 10:09 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Vinstri stjórn var hafnað

Helsta niðurstaða kosninganna var, að vinstri stjórn var hafnað, eins og Þorsteinn Víglundsson hjá Viðreisn benti á.

Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og hefur verið gistifræðimaður við fjölmarga erlenda háskóla, þar á meðal Stanford-háskóla og UCLA. Hann fæddist 1953, lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla 1985 og er höfundur fjölmargra bóka um stjórnmál, sögu og heimspeki á íslensku, ensku og sænsku.

Verk hans, Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku, 992 bls. tilvitnanasafn, var gefið út af Bókafélaginu í nóvemberbyrjun 2010. Árið 2009 komu út eftir hann 828 blaðsíðna þýðing á Svartbók kommúnismans (Livre noir du communisme) á vegum Háskólaútgáfunnar og 160 bls. bók, Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör, sem Bókafélagið gaf út. 

Nýjustu verk hans eru Íslenskir kommúnistar 1918–1998, 624 bls. myndskreytt ágrip af sögu íslensku kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar allt til endaloka Alþýðubandalagsins, sem Almenna bókafélagið gaf út 2011, og The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable, sem Háskólaútgáfan gaf út 2015. Hann vinnur nú að skýrslu á ensku fyrir fjármálaráðuneytið um erlenda áhrifaþætti í íslenska bankahruninu.

Smári Pálmarsson
Smári Pálmarsson - 09.2.2017
Hið myrka mannkyn
Aðsend grein
Aðsend grein - 10.2.2017
Tortola
Arnaldur Máni Finnsson
Arnaldur Máni Finnsson - 09.2.2017
Leikur með tölur?
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 11.2.2017
Rógur um Björn Ólafsson
Kristinn H. Gunnarsson
Kristinn H. Gunnarsson - 10.2.2017
Lög á útgerðarmenn
Akureyri vikublað
Akureyri vikublað - 14.2.2017
Algjör gaur
Þórhallur Heimisson
Þórhallur Heimisson - 11.2.2017
Jóga - annar hluti
Sigurður Jónsson
Sigurður Jónsson - 11.2.2017
Er rétt að sameina Garð og Sandgerði?
Aðsend grein
Aðsend grein - 12.2.2017
Örlagarík sjóferð
Akureyri vikublað
Akureyri vikublað - 12.2.2017
Brýnt að fjölga leikskólakennurum
Indíana Ása Hreinsdóttir
Indíana Ása Hreinsdóttir - 13.2.2017
Um hvítvín og umhverfissubbur
Indíana Ása Hreinsdóttir
Indíana Ása Hreinsdóttir - 17.2.2017
Taktu afstöðu og dansaðu
Fleiri pressupennar