Hannes Hólmsteinn Gissurarson
19. des. 2016 - 13:24Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Tvö smáríki bindast vináttuböndum

Hinn 19. desember árið 2016 er aldarfjórðungur liðinn frá því, að Ísland varð fyrst til þess vestrænna ríkja að viðurkenna Slóveníu, eitt hinna mörgu smáríkja, sem risu upp úr rústum kommúnismans. Í frægri ritgerð um menningu smáþjóða sagði tékkneski rithöfundurinn Milan Kundera, að sendimenn þeirra yrðu að hírast frammi í biðstofum, á meðan fulltrúar stóru ríkjanna kysu þeim örlög inni í fundarsölum. En árið 1991 virtist sem þessi raunsanna og sorglega lýsing ætti skyndilega ekki lengur við. Fyrir Júgóslavíu fór eins og Ráðstjórnarríkjunum, að hún liðaðist í sundur, enda hafði henni verið haldið saman með valdi, en ekki vali íbúanna sjálfra. Þjóðirnar, sem byggðu landið, stofnuðu hver sitt ríki. 

Smáþjóðir í eigin ríkjum

Hver er ástæðan til þess, að smáþjóðir stofna eigin ríki? Á nítjándu öld spurði franski rithöfundurinn Ernest Renan, hvað gerði heild að þjóð, og svar hans var, að það væri viljinn til að vera saman þjóð. Með öðrum orðum skilgreindist þjóðin af sífelldu og samfelldu vali frjálsra einstaklinga, gagnkvæmri viðurkenningu þeirra, daglegri atkvæðagreiðslu. Þjóðin væri sjálfsprottin eining, sem helgaðist af sögu, tungu, menningu, landi. Á síðustu tveimur öldum hafa frjáls alþjóðaviðskipti síðan auðveldað smáþjóðum leikinn: Þær hafa efni á að því að vera sjálfstæðar, af því að þær geta nýtt sér kosti verkaskiptingar og viðskipta, framleitt fyrir heimsmarkað. Árið 1946 voru sjálfstæð ríki 76 talsins, en nú eru aðildarríki Sameinuðu þjóðanna 193, auk þess sem Páfagarður og Palestína eiga þar áheyrnarfulltrúa og Taívan og Kosovo taka þátt í margvíslegri alþjóðlegri starfsemi eins og sjálfstæð ríki.

Það kann að hljóma einkennilega, en er þó skiljanlegt og eðlilegt, að samruni markaða fer saman við aukna sundurleitni ríkja: Því stærri sem markaðurinn er, því minni sjálfstjórnarsvæði fá staðist, því að þá þurfa ríki ekki að reka kostnaðarsaman sjálfsþurftabúskap. Með því að smáþjóðir eru oft samleitar frekar en sundurleitar, er traust oftast meira þar og framleiðsla sumra samgæða eins og löggæslu og menntunar ódýrari en hjá stórþjóðum. Samrunaþróun í viðskiptum hefur því alls ekki í för með sér samrunaþróun í stjórnmálum, eins og sumir halda, heldur frekar hið gagnstæða, eins og fjölgun lítilla þjóðríkja hin síðari ár sýnir best.

Sjálfstæði Slóveníu

Slóvenía er ekki stór að flatarmáli, fimmtungur Íslands, 20 þúsund ferkílómetrar. Í Mið-Evrópu hefur landið jafnan verið í þjóðbraut, en þess vegna um leið vígvöllur, og urðu Slóvenar illa úti í heimsstyrjöldunum tveimur. Þeir eru nú röskar tvær milljónir talsins og tala slóvensku, suður-slavneskt mál, skylt króatísku og serbnesku. Árið 1990 greiddu 88% kjósenda atkvæði með sjálfstæði, og var því lýst yfir 25. júní 1991. Her Júgóslavíu, sem þá var enn til, reyndi með valdi að koma í veg fyrir aðskilnað, og hlaust af tíu daga stríð, sem lauk með vopnahléi. Vildi Slóvenum til happs, að þeir áttu ekki landamæri að landi Serba, sem börðust fyrir sameinaðri Júgóslavíu.

Þjóðverjar og Austurríkismenn beittu sér hart innan Evrópusambandsins fyrir viðurkenningu Slóveníu, en aðrir vildu fara hægar í sakir. Fyrst til að viðurkenna landið opinberlega voru nýfrjáls ríki í Mið- og Austur-Evrópu, Litháen og Úkraína. Ísland varð næst til þess, og voru þeir Davíð Oddsson forsætisráðherra og Jón Baldvin Hannibalsson utanríkisráðherra mjög samstíga um það. Þeir Davíð og Janez Drnovsek, sem var forsætisráðherra Slóveníu 1992–2002, urðu góðir vinir. Þegar Davíð veiktist alvarlega sumarið 2004, hafði Drnovsek, sem nú var orðinn forseti Slóveníu, strax samband og bauð honum að dveljast sér til hvíldar og hressingar í sumarhúsi, sem hann hafði til ráðstöfunar.

Á ýmsu hefur gengið í stjórnmálum Slóveníu, frá því að landið fékk sjálfstæði, en hagur þess vænkast jafnt og þétt. Þótt samskipti Íslands og Slóveníu séu ekki mikil, eru þau vinsamleg. Ríkin hafa haft stjórnmálasamband frá 1992, og heiðursræðismenn starfa í þeim báðum, Vlado Luznik í Ljubljana og Sigtryggur Eyþórsson í Reykjavík. Góð vinkona mín frá Slóveníu, sagnfræðingurinn dr. Andreja Zver, kom til Íslands haustið 2013 og flutti í Þjóðarbókhlöðunni fyrirlestur í minningu fórnarlamba alræðisstefnunnar í Evrópu á tuttugustu öld. Lýsti hún því, hvernig fasistar, nasistar og kommúnistar hefðu vaðið yfir land sitt, kúgað fólk og drepið. Enn væru að finnast þar fjöldagrafir frá alræðistímanum. Morgunblaðið birti viðtal við Zver 17. september 2013, en hún er gift einum virtasta stjórnmálamanni Slóveníu, Milan Zver, sem situr á Evrópuþinginu. „Lýðræðið er hvergi greypt í stein, ekki einu sinni á Íslandi,“ sagði hún. 

Spurning, veðmál, áhætta

Í ritgerð sinni um menningu smáþjóða skrifaði Milan Kundera í svipuðum anda: „Það sem greinir smáþjóðir frá þeim stóru er ekki íbúafjöldinn; það er eitthvað mun djúpstæðara: tilvera þeirra er ekki sjálfsagður hlutur, heldur stöðug spurning, veðmál, áhætta; þær eru í varnarstöðu gagnvart mannkynssögunni, þessu afli sem er þeim yfirsterkara, sem tekur þær ekki með í reikninginn, sér þær ekki einu sinni.“ Íslendingar og Slóvenar geta sameinast um að svara spurningunni, taka áhættuna, varðveita viljann til sjálfstæðis. Þessar tvær smáþjóðir geta haft í huga, að Guð er ekki hliðhollur fjölmennustu hersveitunum, heldur bestu skyttunum. Þær þurfa báðar að berjast fyrir heimi, sem ekki er stjórnað af duttlungafullum tröllum, heldur almennum og arfhelgum lögmálum um frelsi einstaklinga og þjóða.

(Grein í Morgunblaðinu 19. desember 2016.)




15.júl. 2017 - 11:47 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Ábyrgðin á óeirðunum 2008–9

Þetta voru alvarlegustu götuóeirðir Íslandssögunnar, og mátti litlu muna, að lögreglan biði lægri hlut fyrir óeirðaseggjunum.

08.júl. 2017 - 12:56 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Ábyrgð og samábyrgð

Á bak við tjöldin? Er hér ekki komið rannsóknarverkefni fyrir samtökin Gagnsæi?
01.júl. 2017 - 13:22 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Íslenska blóðið ólgar

Nú hefur Baldur Símonarson efnafræðingur sent mér frekari fróðleik um þennan auðjöfur með íslenskt blóð í æðum.
24.jún. 2017 - 19:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Auðjöfur af íslenskum ættum

Eftir nokkurt grúsk komst ég að því, að þessi danski auðjöfur var íslenskur að langfeðgatali.

17.jún. 2017 - 10:27 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Kammerherrann fær fyrir kampavíni

Seðlabankinn virðist ekkert geta fengið af þessu mikla fé. Hann tapar mörgum tugum milljarða.
11.jún. 2017 - 10:11 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Átakanleg saga kvenhetju

Er ekki samlíðunin uppspretta hins æðsta söngs? Samlíðunin með þeim Ástu Sóllilju og Yeonmi Park á jörðinni?
07.jún. 2017 - 00:32 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hæg voru heimatök

Ef til vill datt einhverjum í hug annað íslenskt spakmæli, Illur fengur illa forgengur, þegar sænska fjármálaeftirlitið lokaði HQ banka árið 2010 vegna alls kyns fjárglæfra.
04.jún. 2017 - 10:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Skipan Landsréttar

Sigríður Andersen dómsmálaráðherra hefur farið skynsamlega og röggsamlega að.
03.jún. 2017 - 14:30 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Sagt í Seoul

Mér var falið að andmæla eða öllu heldur bregðast við þremur fyrirlestrum um kóreska efnahagsundrið, þegar ég sótti á dögunum ráðstefnu í Seoul.
01.jún. 2017 - 10:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Frjálshyggja á Íslandi á 19. og 20. öld

Þar ræði ég um Jón Sigurðsson, Arnljót Ólafsson, Jón Þorláksson, Benjamín Eiríksson, Ólaf Björnsson og Ragnar Árnason, en einnig um Þráin Eggertsson, Birgi Þór Runólfsson, Ásgeir Jónsson, Vilhjálm Egilsson og Tryggva Þór Herbertsson og fleiri …
20.maí 2017 - 12:57 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Einangrað eins og Norður-Kórea?

Það var því ómaksins vert að fara í öndverðum maí 2017 út á Kóreuskaga og kynna sér helstu ástæður þess, að Norður-Kórea er einangruð.
13.maí 2017 - 11:12 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Í landi morgunkyrrðarinnar

 Það var fróðlegt að sækja ráðstefnu Mont Pèlerin-samtakanna í Suður-Kóreu í maí 2017 …
06.maí 2017 - 09:23 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Listin að tæma banka

Í bók sinni staðfestir Svaneborg það, sem ég hef haldið fram opinberlega, að kaupendur FIH banka léku á forsvarsmann seljenda, Má Guðmundsson seðlabankastjóra.
29.apr. 2017 - 05:19 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Minningin um fórnarlömbin

Alræðisherrarnir mega ekki sofna svefninum langa í fullvissu um, að myrkraverk þeirra hverfi með þeim úr sögunni.
22.apr. 2017 - 06:01 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Þegar kóngur heimtaði Ísland

Karl Jóhann reiddist mjög og krafðist þess, að ríki sitt Noregur fengi aftur eyjarnar í Norður-Atlantshafi, Ísland, Færeyjar og Grænland.
20.apr. 2017 - 17:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hvert skal stefna í utanríkismálum?

Hagsmunir Íslendinga væru skýrir, þröngir og raunhæfir: Þeir snerust um að selja fisk og aðra vöru og þjónustu og tryggja öryggi í herlausu landi …
15.apr. 2017 - 14:02 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Með lögum skal land ...

Hvað merkir málshátturinn?
08.apr. 2017 - 19:39 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Þrjár ófréttir

Í bankahruninu leynast nokkrar ófréttir, sem eru þó fréttnæmar.
04.apr. 2017 - 10:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Þorir Gunnar Smári ekki í rökræðu?

Eða notum bara hans orð: samræða við auðvaldið eða málpípur þess er ekki möguleg.
02.apr. 2017 - 12:06 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Af málþingi á laugardag

Í umræðum eftir ræðu Funds kvað ég íhalds- og frjálshyggjumenn alls ekki mega hverfa frá frjálsum alþjóðaviðskiptum …
01.apr. 2017 - 14:03 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Fréttirnar í fréttinni

… árið 2008 hafnaði bandaríski seðlabankinn gjaldeyrisskiptasamningi við íslenska seðlabankann …

30.mar. 2017 - 16:40 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Gloria Álvarez kemur og heldur ræðu

Hér skýrir Gloria mál sitt.
25.mar. 2017 - 11:08 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Víðtæk spilling?

Þetta er forvitnilegt rannsóknarefni. Hvað er spilling, og hvernig verður hún mæld?
22.mar. 2017 - 20:16 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Nokkrir fyrirlestrar framundan

Ég mun flytja nokkra fyrirlestra á næstunni:
19.mar. 2017 - 00:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Rógur og brigsl háskólakennara

Erlendis fer Þorvaldur Gylfason prófessor mikinn um þjóð sína, sem hann kveður um ómenningu líkari Rússum austur í álfu en Norðurlandabúum.
11.mar. 2017 - 14:39 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hrunmangarafélagið

Líklega eru villurnar hjá Hrunmangarafélaginu þó jafnmargar og maðkarnir í mjöli Hörmangarafélagsins.
04.mar. 2017 - 12:24 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Valþröng fanganna

Ekki er alltaf til einhver Kirka, sem hvíslað geti ráðum að Ódysseifi um, hvernig sigla skuli fram hjá Skyllu og Karybdís
01.mar. 2017 - 09:50 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hrunið og endurreisnin: Útgáfuráðstefna

f því tilefni er útgáfuráðstefna í Háskóla Íslands miðvikudaginn 1. mars kl. 16–18.
25.feb. 2017 - 12:15 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Hirðuleysi háskólakennarans

Hirðuleysið er ein af höfuðsyndunum sjö. Síst ætti það að eiga sér bólstað í Háskóla Íslands.
23.feb. 2017 - 12:17 Hannes Hólmsteinn Gissurarson

Er Sóley Tómasdóttir okkar Trump?

Á henni að leyfast það, sem hún sakar einmitt Trump um, að bera fram tilhæfulausar staðhæfingar og ásakanir og þurfa aldrei að svara fyrir orð sín?

Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson er prófessor í stjórnmálafræði í Háskóla Íslands og hefur verið gistifræðimaður við fjölmarga erlenda háskóla, þar á meðal Stanford-háskóla og UCLA. Hann fæddist 1953, lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Oxford-háskóla 1985 og er höfundur fjölmargra bóka um stjórnmál, sögu og heimspeki á íslensku, ensku og sænsku.

Verk hans, Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku, 992 bls. tilvitnanasafn, var gefið út af Bókafélaginu í nóvemberbyrjun 2010. Árið 2009 komu út eftir hann 828 blaðsíðna þýðing á Svartbók kommúnismans (Livre noir du communisme) á vegum Háskólaútgáfunnar og 160 bls. bók, Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör, sem Bókafélagið gaf út. 

Nýjustu verk hans eru Íslenskir kommúnistar 1918–1998, 624 bls. myndskreytt ágrip af sögu íslensku kommúnista- og sósíalistahreyfingarinnar allt til endaloka Alþýðubandalagsins, sem Almenna bókafélagið gaf út 2011, og The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable, sem Háskólaútgáfan gaf út 2015. Hann vinnur nú að skýrslu á ensku fyrir fjármálaráðuneytið um erlenda áhrifaþætti í íslenska bankahruninu.

Kristjon Kormakur Guðjonsson
Kristjon Kormakur Guðjonsson - 14.7.2017
Ég barði nauðgarann minn
Jón Steinar Gunnlaugsson
Jón Steinar Gunnlaugsson - 15.7.2017
Undirheimafólkið
Björn Jón Bragason
Björn Jón Bragason - 10.7.2017
Versti umhverfissóði landsins
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 08.7.2017
Ábyrgð og samábyrgð
Björgvin G. Sigurðsson
Björgvin G. Sigurðsson - 08.7.2017
Paradís skotið á frest
Hannes Hólmsteinn Gissurarson
Hannes Hólmsteinn Gissurarson - 15.7.2017
Ábyrgðin á óeirðunum 2008–9
Aðsend grein
Aðsend grein - 10.7.2017
5. akreinin
Vilhjálmur Birgisson
Vilhjálmur Birgisson - 17.7.2017
Brot úr ræðu á Sumarþingi fólksins
Vilhjálmur Birgisson
Vilhjálmur Birgisson - 19.7.2017
Enn eitt hneykslismálið
Kristinn Karl Brynjarsson
Kristinn Karl Brynjarsson - 16.7.2017
Rógburður þingmanns
Davíð Már Kristinsson
Davíð Már Kristinsson - 14.7.2017
Jákvæð teikn á lofti
Magnús Þór Hafsteinsson
Magnús Þór Hafsteinsson - 15.7.2017
Smábátafloti á hverfanda hveli
Arnaldur Máni Finnsson
Arnaldur Máni Finnsson - 15.7.2017
Gömul speki og ný
Fleiri pressupennar