Vinstri slagsíða í kennslu

Þessa útskýringu á vinstri og hægri stjórnmálum var að finna á glæru í kennslu í stjórnmálafræði við Fjölbrautaskólann við Ármúla.

Skilgreiningar á vinstri og hægri hafa gjarnan verið á reiki, en hvernig sem á það er litið er uppsetningin á glærunni á einhvers konar andstæðum alveg út í hött. Mig langar að nefna örfá atriði um hvern þessara fjögurra liða, frá sjónarhóli frjálshyggju:

1. Mannréttindi og eignarréttur

Eignarrétturinn er ekki bara hluti mannréttinda, heldur forsenda þeirra. Mannréttindi, eins og tjáningarfrelsi, félagafrelsi, fundafrelsi, trúfrelsi, skoðanafrelsi, atvinnufrelsi, ferðafrelsi o.s.frv. er oft aðeins hægt að nýta með einhvers konar efnislegum hlutum, hvort sem er gjallarhorni, hljóðnema, útvarpssendi, prentvél, tölvu, fundarsal, torgi, farartækjum o.s.frv. Ef einkaeignarréttur væri ekki til staðar og ríkið réði þessu öllu (eins og reyndin hefur verið í mjög vinstri sinnuðum ríkjum) væri t.d. engin tjáning möguleg nema sú sem væri ríkinu þóknanleg. Allir efnislegir hlutir eru takmarkaðir og því þarf ríkið að taka einhvers konar ákvarðanir um hver noti hvað og hvenær, ef einkaeignarréttur er ekki til staðar.

Eignarrétturinn var skilgreindur í „fyrstu kynslóð“ mannréttinda á sínum tíma. Til þeirra heyrðu líka ýmis önnur frelsisréttindi. Seinna kom til svokölluð „önnur kynslóð mannréttinda“, sem fól í sér ýmiss konar rétt til þess að fá eitthvað frá öðrum. Slík réttindi eru í raun í mótsögn við mannréttindi, því þau brjóta á eignarrétti annarra og eftir atvikum öðrum réttindum. Heiðarlegra og rökréttara hefði verið að kalla þau „félagsréttindi“ eða eitthvað álíka og þeim hefði átt að stilla upp í andstöðu við mannréttindi.

Í tilvist þessarar glæru felst einmitt ágætt dæmi um það hvernig brot á eignarrétti er í raun brot á öðrum mannréttindum. Þessi boðskapur er fjármagnaður með skattfé, sem tekið er af fólki með nauðung (brot á eignarrétti). Þannig er fólk gert að þátttakendum í boðun skoðana sem það kann að vera ósammála. Þetta er því brot á tjáningarfrelsi, nánar tiltekið neikvæðu tjáningarfrelsi, réttinum til að þurfa ekki að taka þátt í að boða skoðanir ef maður vill það ekki (það getur verið þungbærara að vera neyddur til stuðnings við tjáningu sem maður er ósammála en að manni sé bannað að tjá sig).

2. Jöfnuður/jafnrétti og ójöfnuður

Hugmyndin um jöfnuð er kjánaleg og ómöguleg. Virði hluta er misjafnt eftir því hver metur. Það er ekki hægt að jafna.

Taka má dæmi, sem jafnaðarmaðurinn telur til vandamáls, en frjálshyggjumaðurinn ekki. Hugsum okkur tvíbura, sem eru alveg eins og hafa sama smekk á öllu. Það veitir þeim báðum hamingju að mála myndir. Þeir hafa líka smá áhuga á reikningsskilum og bókhaldi, en minni. Þeir vita að launin eru lægri ef þeir leggja fyrir sig myndlist og þeim finnst báðum kostirnir vera jafnir. Annar þeirra velur fyrir tilviljun að vera málari á lágum launum og hinn endurskoðandi á háum launum. Þeir eru jafnir (svona dæmi er náttúrlega tilbúið en sýnir samt fáránleika þeirrar hugmyndar að unnt sé að mæla jöfnuð). En þarna sér jafnaðarmaðurinn vandamál. Hann vill jafna „kjör“ þeirra. Frjálshyggjumaðurinn fagnar því að þeir hafi fengið að velja sjálfir og haldi tekjum sínum og öðru því sem þeir fá út úr störfum sínum.

Mörg önnur dæmi um fáránleika jafnaðar má taka, t.d. hvernig aukið ríkisvald færir stjórnmálastéttinni völd. Þannig dreifir meint jafnaðarstefna valdi mjög ójafnt.

Jöfnuður er raunar í mótsögn við jafnrétti. Þessi ímyndaði jöfnuður felur í sér að taka frá einum með valdi og færa öðrum. Þeir sem áður höfðu jafnan rétt til að skapa sér tekjur og leita lífsfyllingar eru teknir mismunandi tökum.

Þar fyrir utan er jöfnuður í andstöðu við að búa fátækum sem best kjör, eins og augljósast er í þeim löndum sem lengst hafa gengið til vinstri. En það eru hagfræðilegar ástæður fyrir því og lengra mál að útskýra.

Frá sjónarhóli frjálshyggjumanna felur vinstri stefna því í sér kröfu um ójafnrétti.

3. Alþjóðahyggja og þjóðernishyggja

Í frjálshyggju felst engin pólitísk þjóðernishyggja, heldur þvert á móti að lönd eigi að vera opin fyrir frjálsum og friðsömum viðskiptum og samskiptum. Tól ríkisvaldsins til að stýra framleiðslu, sem vinstri menn vilja heldur nota, tollar og aðrar viðskiptahindranir, fela í sér meinlega þjóðerniskennd. Margir vinstri menn leggjast gegn alþjóðavæðingu. Þess er ekki getið á glærunni. Til eru stefnur, sem flokkaðar hafa verið til hægri, sem fela í sér þjóðernishyggju. Frjálshyggja er ólík þeim að þessu leyti.

4. Trú á rökhyggju og vantrú á rökhyggju

Einn ágætur íslenskur vinstri maður sagði einu sinni í einkasamtali eitthvað á þessa leið: „Það eru ekki allir eins og þið frjálshyggjumenn. Það finnst ekki öllum þeir þurfa að vera samkvæmir sjálfum sér.“

Sú hugmynd að vinstri menn séu rökhyggjumenn er röng, sbr. t.d. það sem segir að ofan um mannréttindi, jöfnuð o.fl. Vinstri stefna er full af mótsögnum. Það sem vinstri menn kalla mannréttindi stangast á innbyrðis. Þeir leggja ekki niður fyrir sér prinsipp um samskipti manna sem þeir beita svo í öllum tilvikum. Þeir nota tilfinningarök um að þetta og hitt sé nú kannski ekki nógu gott (og fylgja tískusveiflum). Kannski megi finna upp einhverja góða nauðung, skatt eða reglugerð til að kippa því í liðinn (en svo þykjast þeir líka vera á móti ofbeldi og stuldi).

Ég segi ekki að þessi pistill minn eigi að koma í stað glærunnar. En glæran er alveg ótæk. Og ef kennarinn vildi gera grein fyrir sjónarmiðum frjálshyggjumanna á sanngjarnan hátt, ætti hann að nefna þessi atriði. Ekki myndi ég sjálfur flokka frjálshyggju með öðrum stefnum sem hafa verið kenndar við „hægri“, en sú staðreynd að höfundur glærunnar telur eignarréttinn einkennandi fyrir hægri stefnu bendir til þess að hann sé að tala um eitthvað í líkingu við frjálshyggju. Sjálfur myndi ég flokka frjálshyggju sem miðjustefnu.

Svo eru einhverjir vinstri menn svo samdauna rétttrúnaði sínum að þeir sjá ekki eigin hlutdrægni og verja þessa framsetningu á samfélagsmiðlum. Reynsla mín er sú að frjálshyggjumenn þekki rök vinstri manna betur en vinstri menn þekkja rök frjálshyggjumanna. Ég hélt að það væri vegna þess að frjálshyggjumenn væru svo opnir fyrir rökum annarra og sjálfsgagnrýnir. En ég hef sannfærst með árunum um að það sé ekki ástæðan, hvort sem frjálshyggjumenn hafi þessa mannkosti eða ekki. Það reynir ekki á það. Vinstri sjónarmið og forsendur eru úti um allt í skólum og fjölmiðlum. Auðvitað þekkja frjálshyggjumenn til þeirra.

Ég set ekki út á að kennarar hafi skoðanir. Ég set ekki einu sinni út á að kennarar tali fyrir skoðunum sínum, svo lengi sem nemendur eru upplýstir um afstöðu þeirra og eftir atvikum að hún sé umdeild. En kennarar þurfa að reyna að sýna lágmarkssanngirni og gæta jafnvægis. Það er alltaf ótækt að kennarar afflytji skoðanir annarra eða gefi villandi mynd af þeim hugmyndafræðilega ágreiningi sem er til staðar.

Gunnlaugur Jónsson