Vandlifað

Í fyrradag hringdi í mig blaðamaður á Morgunblaðinu og bað um álit á afdrifum EES-samningsins ef aðildarumsóknin að Evrópusambandinu yrði dregin til baka líkt og sjálfstæðismenn hafa ályktað um. Ég sagði honum eins og öðru fjölmiðafólki sem hefur innt mig álits á málinu að þá yrðum við að finna einhverja aðra lausn á því að uppfylla EES-samninginn – sem við ekki gerum eftir að gjaldeyrishöftin voru sett – ellegar ganga út úr evrópska efnahagssvæðinu.

Þessi staða er auðskiljanleg og blasir við öllum sem vilja sjá. Blaðamaðurinn gerði enda ljósa grein fyrir málinu á síðum blaðsins. Bregður þá svo við að tveimur síðum aftar, í leiðara blaðsins, birtist þvílík afbökun á orðum mínum að mann setur eiginlega hljóðan. Allavega um stund. Mér eru gerðar upp hvatir og langanir sem ég ekki hef og svo er lagt úr af hinni afbökuðu túlkun. Niðurstaðan getur því ekki orðið annað en einhver þvæla út í loftið. Mig minnir að einmitt svona hafi menn unnið á flokksblöðunum í gamla daga. Að mínu viti skiptist þetta mál í tvennt. Til skamms tíma snýst það um skuldbindingar okkar gagnvart EES og til lengri tíma um framtíðarhagsmuni okkar sjálfra varðandi tengslin við Evrópu. Skoðum hvort fyrir sig:

EES-samningurinn færir Ísland inn á innri markað Evrópusambandsins og kveður meðal annars á um þann hluta fjórfrelsisins sem snýr að frjálsri för fjármagns. Með gjaldeyrishöftunum tókum við þann þátt úr sambandi. Ef aðildarumsóknin verður dregin til baka þurfum við að finna einhverja aðra leið til að komast inn á innri markaðinn heldur en með fullri aðild að ESB. Ómögulegt verður að viðhalda óbreyttu ástandi til framtíðar því EES-samningurinn kveður einnig á um einsleitni á innri markaðnum. Samkvæmt samningnum kæmi það í hlut framkvæmdastjórnar ESB að segja upp þeim hluta samningsins sem nær til fjármálasviðsins og þá væri allur samningurinn kominn í uppnám.

Nú gætum við auðvitað einhliða og án aðildar að ESB einfaldlega aflétt gjaldeyrishöftunum og uppfyllt þannig skuldbindingar okkar gagnvart EES. En þá komum við að seinni og veigameiri þættinum: Væri þá óbreytt ástand best til þess fallið að verja hagsmuni Íslands til framtíðar? Ég er ekki viss. Í framanvitnuðum viðtölum við fjölmiðla hef ég viðrað áhyggjur af ákveðinni kerfisvillu í EES-samningnum sem sífellt hefur komið betur í ljós, sér í lagi eftir hrun.

Með Maastricht-sáttmálanum árið 1993 – skömmu eftir búið var að semja um EES – tóku leiðtogar ESB tvær ákvarðanir samtímis: Að opna fjármálamarkaðinn til fulls og koma á sameiginlegum gjaldmiðli á öllu svæðinu. Of mikil áhætta var talin fólgin í því fyrir einstaka ríki að viðhalda eigin gjaldmiðli á þessum galopna fjármálamarkaði. Það var svo ekki fyrr en seinna að ríki á borð við Bretland og Svíþjóð ákváðu að halda í eigin gjaldmiðla.

Mér virðist nú sem fullmikil áhætta geti verið fólgin í því fyrir okkur Íslendinga að vera með óvarinn 300 þúsund manna gjaldmiðil inn á 500 milljón manna innri fjármálamarkaði Evrópusambandsins. Því gæti verið hyggilegra fyrir okkur sjálf að ganga út úr evrópska efnhagssvæðinu ef aðildarumsóknin að ESB verður dregin til baka.

Framangreindum áhyggjum hef ég lýst við þá fjölmiðlamenn sem hafa óskað eftir áliti mínu. Því miður hafa orð mín verið afbökuð af ýmsum, til að mynda af sómamönnum á borð við Björn Bjarnason og  Styrmi Gunnarsson auk fuglanna á AMX og nú síðast af ritstjóra Morgunblaðsins. Harðir Evrópusinnar hafa einnig amast út í áhyggjur mínar af hagsmunum okkar í EES svo það virðist nú vera ansi vandlifað í þessum efnum.

Ég geri mér ljósa grein fyrir því að tilfinningar eru ríkar í Evrópumálunum en við verðum nú samt að fá að ræða stöðu mála af sæmilegri yfirvegun. Einn af lærdómum hrunsins hlýtur að vera sá að fræðimenn, jafnt og aðrir sem telja sig hafa rökstuddar áhyggjur af hagsmunum landsins, fái að tjá þær án þess að fá yfir sig skæðadrífu skætings og ásakanir um að ganga erinda einhverra annarra.