Vörslusviptingar

Að undanförnu hefur átt sér stað sérkennileg umræða um vörslusviptingar og lögmæti þeirra.  Innanríkisráðherra sá sérstaka ástæðu til þess að taka þátt í þessari umræðu og hefur reyndar sent sérstök tilmæli þar sem varað er við lögbrotum vegna vörslusviptinga. Lögbrotin felast í því að mati innanríkisráðuneytisins að sá sem eigi skýlausan rétt til þess að fá umráð eignar í vörslu annars manns leiti ekki til opinbers aðila til að fá heimild sína staðfesta. Slíkt sé unnt að gera með skjótum hætti á grundvelli 78. gr. aðfaralaga. Í yfirlýsingunni segir innanríkisráðuneytið að fyrirtækin geti ekki vísað til samninga sem dæmdir hafa verið ólögmætir. Um sé að ræða lánasamninga en ekki leigusamninga. Fjármögnunarfyrirtækin eru þannig ekki eigendur bifreiðanna og sé því með öllu óheimilt  að taka þær úr vörslu nema fyrir því sé skýr aðfararheimild. Í yfirlýsingunni er tekið fram að Samtök lánþega hafi bent innanríkisráðuneytinu á þessar ólögmætu vörslusviptingar.

Dómar Hæstaréttar sem vísað er til í yfirlýsingu innanríkisráðuneytisins vörðuðu ágreining um gengistryggingu.  Í dómum Hæstaréttar kemur skýrlega fram að um sé að ræða „lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001“ eins og segir orðrétt í báðum dómunum. Hvergi kemur fram að fjármögnunarfyrirtækin séu ekki eigendur bifreiðanna eins og haldið er fram í yfirlýsingu innanríkisráðuneytisins, enda snerist réttarágreiningurinn ekki um það. Ákvæði samningsins um gengistryggingu var vikið til hliðar en önnur ákvæði héldu gildi sínu. Meðal þeirra ákvæða sem héldu gildi sínu, er samningsbundinn réttur til vörslusviptingar, en slík ákvæði byggjast  fyrst og fremst á eignarréttarlegum grunni sem varinn er af ákvæðum stjórnarskrár.  Fyrir liggur að bifreiðarnar eru skráðar á nafn fjármögnunarfyrirtækjanna  hjá Umferðarstofu í samræmi við ákvæði umferðarlaga nr. 50/1987 og bera þau sem eigendur ábyrgð á henni lögum samkvæmt þ.á m. skaðabótaábyrgð vegna tjóns á hagsmunum þriðja aðila og ábyrgð á sköttum og gjöldum sem á bifreiðina eru lögð.

Greiðslur fyrir afnot bifreiðarinnar eru eðli málsins samkvæmt grundvallarforsenda bílasamningsins og vanefndir á þeirri skyldu  heimilar riftun samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar og beinu ákvæði í samningunum sjálfum. Réttur til vörslusviptingar án atbeina dómstóla byggist því á fortakslausu og samningsbundnu eignarhaldi á bifreiðinni þar til samningsverðið er að fullu  greitt.  Það er einungis þegar fjármálafyrirtækjunum er með ólögmætum hætti aftrað frá því að taka vörslur bifreiðarinnar sem þau þurfa að leita til dómstóla. Slík synjun á að afhenda bifreiðina er ólögmæt og til þess að aflétta því ólögmæta ástandi veita aðfararlögin heimild til þess að beina til héraðsdómara beiðni um að bifreiðin verði afhent á grundvelli þeirra ákvæða sem fram koma í samningi aðila. Dómstólar hafa margsinnis staðfest slíka skyldu í sínum úrskurðum.

Þegar fjármögnunarfyrirtækjum er með ólögmætum hætti aftrað frá því að nýta samningsbundinn rétt sinn leggst aukinn kostnaður á innheimtu kröfunnar, enda hafa réttargjöld verið hækkuð mjög rækilega að undanförnu eins og innanríkisráðuneytinu er fullkunnugt um. Þessi kostnaður sem nemur tugum þúsunda leggst til viðbótar á kröfuna og hækkar þannig skuld greiðandans. Vandinn er hins vegar sá að þeir sem leika þann leik að neita að afhenda bifreiðina þrátt fyrir vanefndir eru oftast ekki borgunarmenn fyrir þeim viðbótarkostnaði. Slíkur kostnaður kemur því fram sem tjón fjármálafyrirtækisins sem leiðir til hærri vaxtagreiðslna þeirra sem standa í skilum. 

Í yfirlýsingu innanríkisráðuneytisins er vikið að því að unnt sé með skjótum hætti á grundvelli 78. gr. aðfaralaga að krefjast staðfestingar héraðsdómara samkvæmt 78. gr. aðfararlaga. Vegna skýlauss réttar fjármálafyrirtækjanna tekur málsmeðferð í þessum málum vissulega skemmri tíma en í almennum dómsmálum. Það breytir því þó ekki að margir mánuðir geta liðið þar til að slíkur úrskurður gengur. Þegar slíkur úrskurður liggur fyrir er engin trygging fyrir því að greiðandinn reyni ekki áfram að aftra því að fjármálafyrirtækin geti náð fram rétti sínum. Í þeim tilvikum þurfa fjármálafyrirtækin að leita aðstoðar sýslumanns og lögreglu með tilheyrandi töfum og kostnaði. 

Staðreyndin er sú að langflestir greiðendur afhenda bifreiðarnar til fjármálafyrirtækjanna þegar þeir geta ekki staðið í skilum með greiðslur. Það eru hins vegar alltaf einhverjir sem hætta að greiða fyrir afnotin, neita að afhenda bifreiðina og nýta hana áfram á ábyrgð fjármálafyrirtækjanna gagnvart tjóni þriðja aðila og sköttum og gjöldum.  Slík háttsemi er refsivert auðgunarbrot. Einstaklingar sem haga sér með þessum hætti hafa fengið öfluga bandamenn hjá fréttastofu ríkissjónvarpsins og innanríkisráðherra að undanförnu, sem sjálfsagt telja sig sérstaka málsvara sanngirnis og réttlætis. 

Í yfirlýsingu innanríkisráðuneytisins kemur ekki fram að leitað hafi verið sjónarmiða fjármögnunar-leigufyrirtækjanna eins og lögbundið er samkvæmt stjórnsýslulögum og í samræmi við góða og vandaða stjórnsýsluhætti. Tæplega hefur þó ráðuneyti, sem sérstaklega kennir sig við mannréttindi, ekki gætt þeirra grundvallarreglna áður en tilmælin voru birt. Þá er rétt að benda innanríkisráðherra og innanríkisráðuneytinu á að það er ekki hlutverk þess að leysa úr réttarágreiningi milli tveggja aðila heldur dómstóla. Yfirlýsingar ráðuneytisins um einkaréttarlegan ágreining hafa ekkert gildi og eru auk þess byggðar á röngum forsendum.  Það er óheppilegt að ráðuneyti sem kennir sig við mannréttindi skuli ganga með þessum hætti gegn grundvallarreglunni um þrískiptingu ríkisvaldsins.