VBS og Straumur

Á dögunum bárust af því fréttir að slitastjórn VBS hefði hafnað allri veðtöku Seðlabanka Íslands í eignum bús fjárfestingarbankans sáluga, þar sem ljóst hefði verið að VBS var ógjaldfær á þeim tíma sem veðin voru tekin. En frá þessu var greint í Viðskiptablaðinu. Slitastjórnin heldur því fram að 26,4 milljarða króna lán ríkissjóðs til VBS vorið 2009 hafi verið sýndargerningur, en á sama tíma var Sögu Capital veitt 19,7 milljarða króna lán. Þessi lán voru veitt á afar hagstæðum kjörum eða til sjö ára með tveggja prósenta vöxtum á sama tíma og markaðsvextir voru um tólf prósent. Í ljósi hinna góðu kjara er ekki óvarlegt að tala um ríkisstyrk til viðkomandi fjármálastofnana. Vaxtamismuninn tekjufærðu bankarnir, en alls nam tekjufærslan rúmum sextán milljörðum króna. Við þetta varð eiginfjárstaða VBS skyndilega jákvæð og líf bankans framlengt, en aldrei var greitt af umræddu láni. Svo fór loks vorið 2010 að Fjármálaeftirlitið tók bankann yfir.

Að auki fengu fimm litlir sparisjóðir með neikvætt eigið fé eiginfjárframlag frá ríkissjóði vorið 2009. Um líkt leyti var Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hins vegar tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu og Straumur-Burðarás að auki.

Fyrir ári síðan birtist grein eftir undirritaðan í tímaritinu Þjóðmálum, þar sem rakinn var aðdragandinn að yfirtökunni á Straumi. Vandi Straums var annars konar en vandi VBS og Sögu Capital. Straumur glímdi við tímabundinn lausafjárskort, en eigið fé hinna bankanna var neikvætt. Í fyrrnefndri grein rakti ég hvernig málefnalegar forsendur réðu ekki för hjá stjórnvöldum þegar ákveðið var að veita Straumi ekki frekari fyrirgreiðslu.

Þar sem stjórnvöld neituðu að koma Straumi til bjargar töldu stjórnendur bankans skynsamlegast að óska eftir greiðslustöðvun. En í stað þess að leyfa bankanum að fara þá leið, sem hefði komið kröfuhöfum hans best ákváðu stjórnvöld að beita allra harðasta úrræði neyðarlaganna og færa bankann undir skilanefnd á vegum Fjármálaeftirlitsins. Sú ákvörðun var illa ígrunduð og tekin í skyndingu að því er virðist. William Fall, forstjóri Straums, taldi sér ekki sætt við þessar aðstæður, enda óvíst hvort ákvörðun stjórnvalda stæðist lög. William er nú einn af æðstu stjórnendum Royal Bank of Scotland.

Fall Straums hafði víðtækar afleiðingar fyrir íslenskt atvinnulíf. Til að mynda gerði yfirtaka ríkisins á bankanum úti um mikla endurreisnaráætlun bankans hér innanlands, sem nefnd var Project Phoenix. Áform voru uppi um að verja 500 milljónum evra til þessa verkefnis. Svein Harald Øygard, þáverandi seðlabankastjóri, hefur greint frá því í viðtali við undirritaðan að brotthvarf Straums sem banka í fullum rekstri hafi aukið á erfiðleika fjármálakerfisins og torveldað lausnir aðkallandi vandamála.

Ný ríkisstjórn hafði sest að völdum í krafti þess að í hönd færu nýjir tímar gegnsæis og faglegra vinnubragða. Öll atburðarásin í aðdraganda falls Straums-Burðaráss ber þvert á móti vott um margt það versta sem einkennt hefur íslenska stjórnsýslu, en næstum engin gögn finnast í vörslu hins opinbera sem styðja þá ákvörðun sem var tekin.

Á sama tíma og framsæknasta banka landsins var neitað um lausafjárfyrirgreiðslu var gríðarlegum fjármunum almennings dælt inn í gjaldþrota banka og sparisjóði. Þetta var rétt í aðdraganda alþingiskosninga og eðlilegt að velta því upp hvort pólitískir hagsmunir hafi ráðið för, til að mynda hagsmunir Sparisjóðs Þórshafnar og nágrennis, sem staðsettur er í heimasveit Steingríms J. Sigfússonar fjármálaráðherra. Sparisjóður Þórshafnar var einn þeirra litlu sparisjóða sem ríkissjóður kom til bjargar, en Sparisjóðurinn átti að auki hagsmuna að gæta í Sögu Capital.

Af fréttum síðustu missera má ljóst vera að fjármálastofnanir viðhöfðu ýmsar undarlegar kúnstir á mörkum hins löglega fyrir fall viðskiptabankanna þriggja. Nú virðist hins vegar sem stjórnmálaflokkar er áður kenndu sig við alþýðu landsins séu önnum kafnir við fjármálalega sýndargerninga.

Með fyrirgreiðslu við VBS og Sögu Capital sendu stjórnvöld þau skilaboð til viðskiptalífsins að hluthafar, stjórnendur og stjórn fjármálafyrirtækja bæru ekki ábyrgð á gjörðum sínum. Þessir tveir fjárfestingarbankar voru ekki í neinum skilningi svo þjóðhagslega mikilvægir að efnisleg rök gætu hnigið að því að ríkið kæmi þeim til bjargar, en ríkissjóður gerði ekki einu sinni kröfu um að fulltrúi þess settist í stjórn viðkomandi banka.

Sú gerólíka meðferð sem Straumur fékk annars vegar og VBS og Saga Capital hins vegar kallar á opinbera rannsókn. Mikil er ábyrgð þeirra stjórnmálamanna og embættismanna sem seildust í vasa skattgreiðenda eftir tugum milljarða króna og létu renna til gjaldþrota fjármálastofnana á sama tíma framsæknum alþjóðlegum banka var neitað um fyrirgreiðslu vegna tímabundinna lausafjárerfiðleika og hann loks færður undir skilanefnd.