Skuldin er arfleifð Sjálfstæðisflokksins

Árið 2002 ákváðu Davíð Oddsson, þáverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, og Halldór Ásgrímsson þáverandi utanríkisráðherra og formaður Framsóknarflokksins, að einkavæða Landsbankann og Búnaðarbankann. Ráðherrarnir komu því þannig fyrir að Landsbankinn féll í skaut Björgólfsfeðga og félaga þeirra handgengnum forsætisráðherra, en Búnaðarbankinn í skaut S-hópsins, sem á endanum hafði m.a. að geyma Finn Ingólfsson fyrrum viðskiptaráðherra og seðlabankastjóra –  vopnabróður og vin utanríkisráðherra.

Einkavæddir bankarnir uxu ríkinu yfir höfuð -  urðu nánast að ríki í ríkinu - allt sem stjórnendur þeirra og eigendur komu að skilaði milljörðum á milljarða ofan. Ríki og sveitarfélög fengu miklar og  auknar skatttekjur – allt virtist í blóma - alþingismenn urðu værukærir og tóku sér æ lengri frí frá þingstörfum.  Tryggðu sér líka betri eftirlaun.

Þeir sem leyfðu sér að gagnrýna bankana og starfsemi þeirra, yfirleitt útlendingar, voru taldir misskilja eðli og uppbyggingu íslenska bankakerfisins, enda kom engin gagnrýni á það frá innlendum eftirlitsaðilum, Fjármálaeftirliti og Seðlabanka Íslands - en  Davíð Oddsson brá sér úr ráðherrastóli árið 2005 í stól formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands.

Þjóðnýting

Af Umsátri Styrmis Gunnarssonar má ráða, að Davíð Oddsson hafi gert sér grein fyrir því í upphafi árs 2008 að íslenska bankakerfið, sem hann hafði skapað, væri að hruni komið. Þetta á seðlabankastjórinn að hafa sagt bæði Geir H. Haarde forsætisráðherra og Árna M. Mathiesen fjármálaráðherra.

Í Seðlabankanum var hins vegar ekkert aðhafst vegna þessa fyrr en á haustmánuðum. En þá vildi svo til að stjórnarformaður Glitnis, Þorsteinn Már Baldvinsson, óskaði eftir einkafundi með Davíð Oddssyni. Á þeim fundi var seðlabankastjóranum  kynnt að Glitni vantað um 600 milljónir evra til að endurfjármagna erlent lán, sem var á gjalddaga um miðjan október. Ekki óeðlileg málaleitan þegar horft er til lögbundins hlutverks Seðlabankans og stöðunnar á erlendum lánamörkuðum – en þeir höfðu að mestu verið lokaðir íslenskum bönkum það sem af var ársins.

Davíð Oddsson kynnti Geir H. Haarde og Árna M. Mathiesen  lánsbeiðni Glitnis á fundi laugardaginn 27. september. Hvorki Davíð Oddsson né Geir H. Haarde höfðu  hins vegar fyrir því að bera mál þetta undir ráðherra Samfylkingarinnar, svo sem ráðherra bankamála. Frétti hann og aðrir ráðherrar Samfylkingarinnar fyrst af lánsbeiðni Glitnis um kvöldmatarleytið sunnudaginn 28. september í gegnum Ingibjörgu Sólrúnu, sem þá lá á sjúkrahúsi í New York.

Fór Össur Skarphéðinsson iðnaðarráðherra, sem var staðgengill Ingibjargar, þegar til fundar við Davíð, Geir og Árna í Seðlabankanum. Skömmu síðar lét Davíð Oddsson kalla á fund í Seðlabankanum forsvarsmenn stjórnarandstöðunnar. Fyrir Framsókn mætti formaður flokksins, Guðni Ágústsson og fyrir Vinstri græna varformaður flokksins, Katrín Jakobsdóttir og með henni Ögmundur Jónasson. Á fundum með ráðherrum og þingmönnum kynnti Davíð Oddsson þá ákvörðun, að Seðlabankinn legði Glitni til 600 milljónir evra í nýtt hlutafé og eignaðist 75% hlutafjár bankans. Í því fólst í raun þjóðnýting Glitnis. Enginn stjórnmálamaður virðist hafa hreyft andmælum við þjóðnýtingu Seðlabankans. Rúmaðist hún þó hvorki innan fjárlaga né  laga um Seðlabanka Íslands.

Davíð Oddsson tilkynnti formanni stjórnar Glitnis munnlega um þjóðnýtingu bankans á fundi í Seðlabankanum skömmu fyrir miðnætti 28. september og óskaði eftir afstöðu stærstu eigenda Glitnis fyrir opnun markaða mánudaginn 29. september.

Hrun bankakerfisins

Hvorki seðlabankstjórinn, Davíð Oddsson né forsætisráðherrann, Geir H. Haarde, sem lögum samkvæmt stýrði og bar pólitíska ábyrgð á efnahagsmálum og hafði sér við hlið sérstakan efnahagsráðgjafa, Tryggva Þór Herbertsson nú þingmann Sjálfstæðisflokksins, létu gera  úttekt á efnahagslegum afleiðingum þjóðnýtingar Glitnis. Þær létu ekki á sér standa. Mánudaginn 29. september þegar  þjóðnýting Glitnis hafði verið kynnt á blaðamannafundi í Seðlabankanum var lánshæfismat ríkissjóðs lækkað. Hið sama gilti um Glitni, sem jafnframt mátti þola gjaldfellingu lána af hálfu tveggja erlendra banka og 640 milljóna evra veðkall frá Seðlabanka Evrópu. Samkvæmt Styrmi kom þetta stjórnvöldum í opna skjöldu.

Geir og guð

Viku síðar var allt íslenska bankakerfið hrunið og með því sú samfélagsgerð, sem ríkisstjórnir undir forsæti formanna Sjálfstæðisflokksins, Davíðs Oddssonar og Geirs H. Haarde,  höfðu mótað hér á landi frá 1991 - lengst af í samstarfi við Framsóknarflokkinn. Sett voru neyðarlög aðfaranótt þriðjudagsins 7. október, en skömmu áður hafði Geir H. Haarde beðið guð að blessa Ísland í sjónvarpsávarpi til þjóðarinnar. Kom þessi leikur Geirs H. Haarde þjóðinni í opna skjöldu, enda hafði hann sagt í viðtölum við fjölmiðla að allt væri í stakasta lagi og engra aðgerða þörf eftir fundi í  ráðherrabústaðnum við Tjarnargötu dagana 5. og 6. október.

581 milljarða gjaldþrot Seðlabankans

Í lok árs 2008 voru skuldir ríkissjóðs um 931 milljarðar króna. Þar vó þyngst endurfjármögnun ríkissjóðs á Seðlabanka Íslands að fjárhæð 581 milljarðar króna. Af þeirri fjárhæð má rekja um 270 milljarða króna til tapaðra veðlána bankans til hérlendra fjármálafyrirtækja í bankastjóratíð Davíðs Oddssonar. Fróðlegt væri að fá upplýst hversu háar fjárhæðir Seðlabankinn lánaði bönkum á árinu 2008 þegar þeir voru að hruni komnir, eins og Davíð Oddsson á að hafa sagt Geir H. Haarde í öllum samtölum þeirra fram að þjóðnýtingu Glitnis.

Sú spurning hlýtur að vakna hvort seðlabankastjórinn hafi með ákvörðunum sínum um stórfelldar lánveitingum til gjaldþrotabankakerfis gerst sekur um umboðssvik í skilningi 249. gr. almennra hegningarlaga.

Til samanburðar er gert ráð fyrir því að Icesave samningar íslenska ríkisins að frádregnum því sem bú Landsbanka Íslands kann að gefa af sér kosti ríkissjóð um 80  milljarða auk vaxta.  

Hrun bankakerfisins skyldi ekki aðeins eftir sig þrjá gjaldþrota viðskiptabanka og  gjaldþrota Seðlabanka, heldur líka tæknilega gjaldþrota Tryggingarsjóð innstæðueigenda. Til sjóðs þessa hafði Alþingi stofnað með lögum nr. 98/1999, sem innleiddu tilskipun 94/19/EB um lágmarkstryggingar bankainnistæðna.

Þegar Alþingi setti lög þessi var Davíð Oddsson forsætisráðherra og jafnframt ráðherra efnahagsmála en Finnur Ingólfsson viðskiptaráðherra. Hvergi í gögnum frá Alþingi er að finna neina fyrirvara um gildissvið laga þessara, t.d. í þá veru að innistæður útlendinga í íslenskum bönkum njóti ekki sömu tryggingaverndar og innistæður íslendinga í íslenskum bönkum.

Bág fjárhagsstaða Tryggingarsjóðs innistæðueigenda hefur ekki valdið neinum vandkvæðum gagnvart íslenskum innistæðueigendum því ríkisstjórn Geirs H. Haarde lýsti því yfir strax við hrun bankann að allar innistæður í íslenskum bönkum væru tryggðar að fullu. Er svo enn.

Meðal innistæðueigenda í Landsbankanum við greiðsluþrot hans í byrjun október 2008 var fjöldi einstaklinga á Englandi og í Hollandi, sem lagt höfðu fé sitt inn á svokallaðan Icesave-reikning bankans í von um góða ávöxtun þess.

Ríkisstjórn Geirs H. Haarde semur við Holland 11. október 2008

Ríkisstjórn Geirs H. Haarde var strax eftir bankahrunið ljóst að íslenska ríkið gæti ekki með góðu móti vikið sér undan ábyrgð á Icesave-innstæðum Englendinga og Hollendinga. Samningaviðræður hófust í Reykjavík þann 8. október. Þann 11. október árituðu íslensk stjórnvöld samkomulag við Hollendinga um lánaskilmála vegna útgreiðslu lágmarks innstæðutrygginga til hollenskra innstæðueigenda. Niðurstöðuna tilkynntu þeir Árni M. Mathiesen og Wouter J. Bos, fjármálaráðherra Hollands, sameiginlega á fundi Alþjóðagjaldeyrissjóðsins 11. október 2008. Sama dag var tilkynnt að viðræður við Breta hefðu gengið vel og von væri á samkomulagi við þá  fljótlega.  Sú varð ekki reyndin.

Þjóð án bandamanna

Þegar kom fram í  nóvember varð ljóst að Ísland átti sér enga bandamenn í baráttunni við Breta, þar sem engin þjóð, að Færeyingum frátöldum, var fús til að veita ríkinu lán, nema deilur um Icesave-reikningana yrðu leystar. Fyrir milligöngu Frakka, sem fóru með forustu innan Evrópusambandsins, náðist samkomulag um tiltekin viðmið sem lögð skyldu til grundvallar í samningaviðræðum þjóðanna. Viðmiðin fólu í fyrsta lagi í sér að íslensk stjórnvöld viðurkenndu að tilskipun 94/19/EB gildi á Íslandi með sama hætti og í aðildarríkjum ESB og í öðru lagi var lögð áhersla á að samningsaðilar myndu taka tillit til erfiðra og fordæmislausra aðstæðna Ísland og knýjandi nauðsynjar stjórnvalda landsins til að gera viðeigandi ráðstafanir til að  endurreisa fjármála- og efnahagskerfi þess.

Ályktun Alþingis 5. desember 2008

Hinn 5. desember samþykkti Alþingi eftirfarandi þingsályktun um samninga varðandi ábyrgð ríkissjóðs á  innstæðum í útibúum íslenskra viðskiptabanka á Evrópska efnahagssvæðinu:

Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leiða til lykta samninga við viðeigandi stjórnvöld vegna innstæðna í útibúum íslenskra viðskiptabanka á Evrópska efnahagssvæðinu á grundvelli þeirra sameiginlegu viðmiða sem aðilar hafa komið sér saman um.

Þrátt fyrir að ríkisstjórn Geirs H. Haarde hafi þannig fengið skýlaust umboð Alþingis til samningaviðræðna við Breta og Hollendinga áttu engar formlegar viðræður sér stað. Ríkisstjórn Geirs H. Haarde  hrökklaðist frá völdum í febrúar 2009.

Ný ríkisstjórn og ný samninganefnd

Strax eftir að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttir hafði tekið við völdum í febrúar hófust viðræður við Hollendinga og Breta.  Þeim viðræðum var stýrt af samninganefnd, sem núverandi fjármálaráðherra, Steingrímur J. Sigfússon,  skipaði. Formaður nefndarinnar var Svavar Gestsson sendiherra, en aðrir í nefndinni Áslaug Árnadóttir skrifstofustjóri í viðskiptaráðuneytinu, Indriði H. Þorláksson settur ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu,  Martin Eyjólfsson sviðsstjóri í utanríkisráðuneytinu, Sturla Pálsson yfirmaður alþjóðadeildar Seðlabankans og Páll Þórhallsson deildarstjóri í forsætisráðuneytinu. Með nefnd þessari störfuðu svo ýmsir sérfræðingar innlendir sem erlendir m.a. starfandi lögmenn í Reykjavík, London og Brussel.

705 milljarða Icesave samningar

Þann 5. júní var tilkynnt að samningar hefðu náðst um lyktir Icesave deilunnar. Samningar þessir ganga í grófum dráttum út á, að skuld Tryggingarsjóðs innistæðu eigenda við sambærilega sjóði í Bretlandi og Hollandi telst vera um 705 milljarðar króna á núverandi gengi. Þessa skuld á að gera upp á næstu 15 árum með 5,5% föstum vöxtum. Engar afborganir eru þó fyrstu sjö árin að öðru leyti en því að verja skal arði og andvirði eigna slitabús Landsbankans upp í skuld þessa. Tryggingarsjóður innistæðueigenda getur ávallt og án uppgreiðslugjalds greitt lánin upp bjóðist honum hagstæðari vaxtakjör annars staðar. 

Lán þessi ábyrgist ríkissjóður, sem er eðlilegt í ljósi þess, að ríkissjóður hefur þegar tekist á hendur ábyrgð á öllum öðrum hérlendum innlánum. Reiknað er með að eignir Landsbankans muni greiða stærstan hluta Icesave-skuldarinnar og á Tryggingarsjóðinn falli um 80 milljarðar auk vaxta.

Skoðanir eru að sjálfsögðu skiptar um ágæti Icesave–samninganna, enda ekki sérlega  spennandi á niðurskurðar tímum að sjá skatttekjur ríkisins hverfa í skuldahít óreiðumanna, svo notað sé orðfæri  Davíðs Oddssonar um þá sem ekki geta greitt af skuldum.

Það fer hins vegar þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sérlega illa í ljósi þess sem að framan hefur verið rakið að hindra með málþófi á Alþingi framgang lagafrumvarpa um Icesave. Núverandi formaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrum formaður utanríkismálanefndar Alþingis, Bjarni Benediktsson, þarf að fara að segja þinginu og þjóðinni hver stefna flokks hans er í Icesave-málinu og hvað hefur breyst frá því, er hann stýrði utanríkismálanefnd þingsins fyrir um ári og lagði til að leitað yrði samninga um Icesave.

Það kann að duga til skammtíma vinsælda fyrir Sjálfstæðisflokkinn að hrópa, við borgum ekki, við borgum ekki Icesaveskuldir Landsbankans og fylgja þannig hugmyndafræði þeirri, sem Davíð Oddsson boðaði í sjónvarpsviðtali skömmu eftir hrunið. En hvað gerist, ef ekki verður samið? Hvað tekur við? Mér heyrðist formaður Sjálfstæðisflokksins nefna dómstólaleiðina nú nýverið. Er dómstólaleiðin fær? Hvaða afleiðingar kann það að hafa fyrir Ísland?  

Gefum gaum af nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar Alþingis frá desember 2008.:

Eins og fram kemur í athugasemdum við tillöguna varðandi lagalega stöðu málsins hafa íslensk stjórnvöld byggt á því sjónarmiði að skýr lagaskylda væri ekki til staðar um ábyrgð íslenska ríkisins ef greiðslur til innlánseigenda færu fram úr því sem Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta gæti staðið undir. Nefndin hefur farið yfir þau lögfræðilegu álitaefni sem málið snýst um og ljóst er að önnur aðildarríki EES-samningsins eru ekki sammála skilningi íslenskra stjórnvalda um að óvissa ríki að þessu leyti. Hugmyndir um að úr þessu yrði skorið fyrir hlutlausum úrskurðaraðila eða dómstól hafa ekki náð fram að ganga í viðræðum aðila.

Ljóst er að miklir hagsmunir eru í húfi um niðurstöðu slíks máls fyrir báða aðila. Óhagstæð niðurstaða úr slíku máli um skuldbindingu Íslands hefði alvarlegar afleiðingar fyrir ríkissjóð. Á hinn bóginn má leiða að því líkur að lagaleg óvissa um þetta atriði gæti vegið að fjárhagslegum stöðugleika og trúverðugleika þess lagaumhverfis sem fjármálafyrirtækjum sem starfa innan vébanda Evrópusambandsins hefur verið skapað. Hagur þess að lausn finnist við samningaviðræður er því ótvíræður. Þess má geta að á meðan ágreiningur aðila um þetta efni var óleystur var sú hætta fyrir hendi að Evrópusambandsríkin gripu til aðgerða gagnvart Íslandi sem settu EES-samninginn að hluta eða í heild í hættu. Þá var ljóst að Norðurlöndin voru sammála um að nauðsynlegt væri að Ísland semdi um lausn á þessu máli, til að þau gætu séð sér fært að taka þátt í fjárhagslegri fyrirgreiðslu í tengslum við efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Sama gilti um afstöðu annarra ríkja sem Ísland leitaði fyrirgreiðslu hjá. Með vísan í allt sem að framan greinir er að áliti meiri hlutans ljóst að leita þurfti pólitískrar lausnar á vandamálinu.

Bjarni Benediktsson var formaður utanríkismálanefndar þegar hið tilvitnaða álit var unnið og samþykkt.

Hvað hefur breyst síðan þá, Bjarni? Hvers vegna á ekki að leita pólitískra lausna nú?

Hentar það ekki Sjálfstæðisflokknum, sem þjóðin setti í skammakrókinn í kosningunum í vor?

Icesaveskuldin er arfleifð Sjálfstæðisflokksins – arfleifð sem fylgja mun flokknum um ókomna tíð, sem her nýráðinna fjölmiðlamanna á kontor flokksins í Valhöll fær ekki breytt.

Davíð Oddsson og Sjálfstæðisflokkurinn getur að mínu viti ekki vænst þess að forsetinn skeri þá úr snöru óráðsíu og óreiðu einkavinavæðingar Landsbankans með því að synja staðfestingu laga um ábyrgð ríkisins á Icesave. Skýr vilji Alþingis frá því í desember 2008 og ríkir þjóðarhagsmunir kalla á lyktir Icesave–deilunnar. Með samningum ríkisstjórnarinnar um Icesave er tryggð áframhaldinni vera Íslands í samfélagi lýðræðis ríkja.
Væntanlega vill þorri þjóðarinnar skipa Íslandi í þá sveit þjóða.

Þess vegna og aðeins þess vegna varð forsetinn að synja zimbabwíksum  fjölmiðlalögum Davíðs Oddssonar staðfestingar árið 2004.