Upphaf endurreisnar...er ekki allt í lagi?

Það var skelfilegt að hlusta á Jóhönnu Sigurðardóttur, forsætisráðherra, og Steingrím J. Sigfússon, fjármálaráðherra, fagna handtöku tveggja stjórnenda Kaupþings fyrir helgi. Ekki var laust við að maður fengi á tilfinninguna, að léttir þeirra væri mikill. Upp er komin atburðarás, sem skyggir á öll önnur mál í samfélaginu þessa stundina. Það hentar Jóhönnu og Steingrími ágætlega.

Mikill meirihluti þjóðarinnar fagnar handtökum Kaupþingsmanna og telur sig nú sjá einhver merki þess, að eitthvað sé að gerast í rannsókn sérstaks saksóknara á málum, sem tengjast bankahruninu. Ekki hefur orðið vart við mótmælastöður fyrir utan hús alþingismanna frá því að Hreiðar Már og Magnús voru handteknir á fimmtudag. Ég held, svei mér þá, að vikuleg mótmæli á Austurvelli hafi fallið niður þessa helgina.

Reiðin hefur fengið vissa útrás. Ekki verður séð, að fólk almennt geri greinarmun á gæsluvarðhaldi, sem er rannsóknarúrræði, og fangelsisvist, sem er refsiviðurlög, þegar ákæruvaldinu hefur tekist að sanna afbrot, sem við liggur fangelsisdómur. Gæsluvarðhaldsúrskurðirnir yfir Kaupþingsmönnum eru ekki merki þess, að á þá hafi verið sönnuð afbrot. Þeir eru einungis staðfesting þess, að dómari hefur fallist á að nauðsynlegt sé fyrir rannsókn sérstaks saksóknara, að Hreiðar Már og Magnús séu í gæsluvarðhaldi tímabundið.

Það er eitt, að almenningur gleðjist yfir handtökum sérstaks saksóknara og gæsluvarðhaldsúrskurðum. Skiljanlegt er, að fólk, sem á um sárt að binda vegna bankahrunsins og aðgerðaleysis stjórnvalda, skuli fagna því, að einhver gangur virðist vera í rannsókn sérstaks saksóknara. Reiði fólks hefur beinst gegn stjórnvöldum og stjórnmálamönnum að undanförnu. Fólk hefur misst vinnuna, bílinn og húsið. Situr bara eftir með lán, sem hafa meira en tvöfaldast. Nú er hægt að gleðjast yfir því, að einhver er þó kominn í steininn.


Það er hins vegar ámælisvert, að handhafar framkvæmdavaldsins tjái sig með þeim hætti, sem Jóhanna og Steingrímur gerðu eftir ríkisstjórnarfund á föstudag. Þó að Steingrímur reyni nú að kenna blaðamönnum um þau ummæli, sem höfð voru eftir honum, getur hann ekki hlaupist undan því, að hann lýsti ánægju sinni með handtökurnar og von sinni um að þær sefuðu reiði fólks. Jóhanna sagðist telja, að þessar handtökur gætu verið upphaf endurreisnarinnar hér á landi. Þetta eru einhver ógeðslegustu ummæli, sem maður hefur heyrt úr munni stjórnmálamanna og er þar þó af nógu að taka.

Einstaklega ógeðfellt er, að handhafar framkvæmdavaldsins séu yfirleitt að tjá sig um rannsóknir sakamála. Það er ekki hlutverk þeirra. Kannski var léttirinn bara svona mikill hjá ráðherrunum. Jóhanna varð í vikunni uppvís að því að segja Alþingi ósatt, er hún neitaði að hafa lofað Má Guðmundssyni, seðlabankastjóra, kauphækkun og skildi þar með trúnaðarmann sinn í bankaráði Seðlabankans eftir á berangri. Það var heppilegt fyrir forsætisráðherrann, að hinn sérstaki saksóknari skyldi skera hana niður úr ósannindasnörunni í þinginu.

Það eru ótrúlegar yfirlýsingar hjá forsætis- og fjármálaráðherra, að handtökur manna vegna rannsóknar sakamáls muni varða veginn til endurreisnar hér á landi. Stjórnmálamenn verða að leiða endurreisnina, sem hvorki felst í gæsluvarðhaldsúrskurðum né fangelsisdómum yfir bankamönnum. Endurreisnin felst í því, að stjórnvöld skapi jarðveg fyrir hagvöxt og verðmætasköpun hér á landi. Í því felst að álögur á atvinnulífið verði lækkaðar sem og vextir. Í því felst að ofvaxin lán til fyrirtækja og heimila verði færð í það horf, að atvinnulífið og fjölskyldurnar í landinu geti staðið undir þeim og haft mannsæmandi afkomu.

Það er illa fyrir okkur komið, ef forystumenn ríkisstjórnarinnar horfa til embættis sérstaks saksóknara, handtökum hans og gæsluvarðhaldskröfum eftir endurreisn Íslands. Þá er hætt við, að eina atvinnusköpunin hérlendis verði á fangavaktinni.


Á Íslandi hefur gæsluvarðhaldi í gegnum tíðina verið beitt um of. Fyrir 20-30 árum var gæsluvarðhaldi gjarnan beitt sem tæki til að brjóta niður sakborninga og fá þá til að játa á sig sakir. Það er vert að minna á, að saklausir menn sátu í gæsluvarðhaldi og einangrun svo vikum skipti í Guðmundar- og Geirfinnsmálum á áttunda áratug síðustu aldar. Í Hafskipsmálinu sátu helstu stjórnendur í gæsluvarðhaldi langtímum saman, án þess að nokkrar yfirheyrslur færu fram yfir þeim. Enginn þeirra fékk óskilorðsbundinn dóm, þegar upp var staðið.

Réttindi sakborninga eru betur varin í lögum nú. Samt sem áður notum við gæsluvarðhald, sem rannsóknarúrræði, meira en refsiglaðasta þjóð á Vesturlöndum, Bandaríkjamenn. Ekki skal dregið úr því, að stundum getur gæsluvarðhald verið nauðsynlegt úrræði, en það er einkennilegt hve íslenskir rannsóknaraðilar virðast þurfa að beita því úrræði í miklu meira mæli en kollegar þeirra í nágrannalöndunum.

Faðir minn heitinn, Örn Clausen, var lögmaður. Skjólstæðingar hans voru gjarnan menn, sem sakaðir voru um alvarleg afbrot og þurfti hann því oft að annast réttargæslu fyrir menn, sem sátu í gæsluvarðhaldi. Mér er minnistætt hve mjög hann fann til með skjólstæðingum sínum, sem sátu í gæslu og þá yfirleitt í einangrun um leið. Hann átti það til að fara með heimalagaðan mat til manna, sem sátu lokaðir inni og fengu ekki að hitta neinn nema lögmanninn sinn.

Ég man, að einu sinni var ungur maður sakaður um að hafa orðið ungri konu að bana. Sá var að fara yfir um vegna þess, að lögreglan hafði lagt hald á úrið hans vegna rannsóknar málsins. Þetta var að sumri til og því vissi vesalings maðurinn aldrei hvort það var nótt eða dagur. Faðir minn lánaði þessum unga manni úr. Það gerði einagrunina eitthvað bærilegri.

Það skiptir engu máli hvort menn eru sekir um glæp eða ekki. Gæsluvarðhald er dauðans alvara og reynir mikið á þá, sem því þurfa að sæta. Þess vegna er mikilvægt, að dómarar gangi vel úr skugga um, að gæsluvarðhald og einangrun séu algerlega nauðsynleg fyrir framgang rannsóknar. Í þeim efnum er saga íslenskra dómstóla því miður ekki hafin yfir gagnrýni. Þeir hafa stundum verið of gjarnir á að leyfa rannsóknaraðilum að loka inni sakborninga við rannsókn mála, án þess að knýjandi ástæður fyrir innilokun hafi verið fyrir hendi. Það er óskemmtilegt, að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands skuli ekki hafa þroska til að umgangast svona alvörumál af meiri virðingu, en yfirlýsingar Jóhönnu og Steingríms eftir ríkisstjórnarfundinn gefa til kynna.

Þó að það sé sjálfsagt almenn vitneskja, alla vega meðal lesenda minna, tel ég rétt að benda á, að Hreiðar Már Sigurðsson er bróðursonur eiginkonu minnar. Ég þekki hann og fjölskyldu hans því mjög vel þó að samgangurinn á milli sé ekki daglegur.