Fullkomin speki - eftirá

Davíð Oddsson bar vitni fyrir Landsdómi í gær. Á einhvern óskiljanlegan hátt tókst Helga Magnúsi Gunnarssyni aðstoðarsaksóknara að teygja yfirheyrsluna í næstum fjórar klukkustundir án þess að spyrja að neinu bitastæðu. Spurningar voru ómarkvissar og eftirfylgni lítil sem engin.

Þegar allt kemur til alls er það einungis eitt atriði, sem sker úr um það hvort Geir H. Haarde er mögulega sekur um vanrækslu í starfi sínu sem forsætisráðherra í aðdraganda hruns. Mervyn King, bankastjóri Englandsbanka, sendi Davíð Oddssyni bréf 23. apríl 2008 og hafnar beiðni Davíðs um gjaldeyrisskiptasamning milli Seðlabankans og Englandsbanka en býður fram aðstoð sína og alþjóðlega seðlabankasamfélagsins við að draga úr stærð íslenska bankakerfisins.

Sigríður Friðjónsdóttir spurði Geir út í þetta bréf á mánudaginn og í svörum Geirs kom fram að hann hafi frétt af þessu bréfi en það hafi ekki verið talið sérlega mikilvægt og ekkert verið gert með það. Af orðum Geirs mátti skilja að honum hafi ekki verið gerð skýr grein fyrir því hjálparboði, sem King hafði rétt fram.


Davíð sagði aðspurður í gær að meginefni bréfsins hefði verið synjun Englandsbanka á beiðni Seðlabankans um gjaldeyrisskiptasamning en boðið um aðstoð Englandsbanka og alþjóðlega seðlabankasamfélagsins hefði verið marklaust og raunar verið nokkurs konar kurteisishjal, svona svipað og þegar menn bæta við í lok samtals að þeir voni að konan og börnin hafi það gott. Saksóknarinn tók þetta svar gott og gilt og fylgdi því ekki eftir.

En, fær þetta staðist hjá seðlabankastjóranum fyrrverandi? Var tilboð Kings ekkert annað en kurteisishjal? Skoðum nún bréfið. Í niðurlagi bréfsins skrifar King:

Ég veit að þú mun verða vonsvikinn. En meðal vina er stundum nauðsynlegt að það sé ljóst hvað við erum að hugsa. Við höfum velt tilboði þínu alvarlega fyrir okkur. Að mínu mati mun ekkert annað en raunverulegar aðgerðir til að draga úr stærð bankakerfisins duga til að leysa það vandamál, sem nú er staðið frammi fyrir. Ég tel að hið alþjóðlega seðlabankasamfélag geti fundið leið til að bjóða fram markvissa aðstoð til þín/ykkar til að setja upp áætlun um að draga úr stærð bankakerfisins. Ég er reiðubúinn til að gera allt, sem í okkar [Englandsbanka] valdi stendur til að aðstoða ykkur við að ná því markmiði.

Er þetta kurteisishjal?

Ég tel að hið alþjóðlega seðlabankasamfélag geti fundið leið til að bjóða fram markvissa aðstoð til þín/ykkar til að setja upp áætlun um að draga úr stærð bankakerfisins. Ég er reiðubúinn til að gera allt, sem í okkar [Englandsbanka] valdi stendur til að aðstoða ykkur við að ná því markmiði.

Þarna er sterkt kveðið að og í hinu alþjóðlega seðlabankasamfélagi notast menn ekki við svona ákveðið orðalag nema alvara liggi að baki.

Davíð Oddsson hefur frá hruni fullyrt að hann hafi allt frá ársbyrjun 2008 og raunar fyrr verið sannfærður um að bankakerfið íslenska væri að hrynja. Skildi hann kannski ekki textann, sem enski seðlabankastjórinn hafði skrifað? Eða, var það kannski ekki fyrr en eftirá að Davíð áttaði sig á því að íslenska bankakerfið hlaut að hrynja? Það er einsýnt að seðlabankastjóri, sem sá fram á að íslenska bankakerfið stefndi í glötun vegna stærðar sinnar og skuldsetningar hefði að minnsta kosti kannað hvað þarna lá raunverulega að baki hjá enska seðlabankastjóranum. Léttúð seðlabankastjórans gagnvart þessu góða boði Mervyns King bendir til þess að hann hafi alls ekki greint Geir H. Haarde frá boði enska seðlabankastjórans – alla vega ekki stillt því upp sem alvöru boði.


Davíð var spurður út í minnisblað sem hann las upp úr á fundi með nokkrum ráðherrum í febrúar 2008. Raunar var um uppkast að minnisblaði að ræða um ferð seðlabankastjóra til London í byrjun febrúar og fundi hans með bankamönnum og fulltrúum matsfyrirtækja.

Davíð tók fram að þegar svo langt er liðið frá þeim atburðum sem um er spurt, sem raun ver vitni, fari ekki hjá því að eftiráspekin læðist inn í minningarnar og skoða verði svör hans í því ljósi. Davíð greindi frá því að sérfræðingar matsfyrirtækjanna Moody’s, Fitch, og líkast til S&P líka, hefðu tjáð honum í þessari för að hætta stafaði af Icesave innlánum Landsbankans vegna þess hve ótraustar innistæður á netreikningum væru – þær gætu horfið sem dögg fyrir sólu. Þessi skilaboð sagðist Davíð hafa fært ráðherrum á umræddum fundi.

Þarna virðist eftiráspekin hafa náð yfirhöndinni hjá seðlabankastjóranum fyrrverandi. Í umræddu uppkasti greinir hann m.a. frá því að erlendir viðmælendur hafi sett fram miklar aðfinnslur um störf og heilindi stjórnenda Glitnis og Kaupþings. Ekki ber á öðru en að seðlabankastjórinn hafi tekið undir þær aðfinnslur eða í það minnsta látið þeim ómótmælt. Öðru víkur við, þegar röðin kemur að stjórnendum Landsbankans, eins og ég fjallaði um í bók minni, Sofandi að feigðarósi, á bls. 140. Þar segir:

Sérstaklega er tekið fram að erlendir bankamenn telji Landsbankamenn trúverðuga og góða í að svara spurningum og gefa skýringar. Minnisblaðið gerir lítið úr því að Moody’s lýsir miklum áhyggjum sínum vegna Icesave-reikninga Landsbankans, þ.e. að innstæður á slíkum reikningum geti verið kvikar og háðar trausti og trúnaði á markaði, bæði á Landsbankanum og Íslandi. Seðlabankinn tekur sérstaklega fram að hann hafi reynt að sýna Moody’s fram á að áhyggjur þeirra af Icesave væru óþarfar en tekið er fram að ekki sé víst að tekist hafi að eyða öllum efasemdum matsfyrirtækisins.

Þarna kemur glögglega fram að seðlabankastjórinn tók ekki mikið mark á aðvörunum matsfyrirtækjanna varðandi Icesave heldur reyndi að sannfæra sérfræðinga þeirra um ágæti Icesave.

Það er augljóst, ef einu samskiptin við ríkisstjórnina vegna þessa voru þau að ráðherrum gafst kostur á að hlýða á upplestur Davíðs Oddssonar, að Seðlabankinn sinnti ekki þeirri skyldu sinni að vara ríkisstjórnina við aðsteðjandi vanda á fullnægjandi hátt.

Í minnisblaðinu kemur skýrt fram það dálæti sem seðlabankastjórinn þáverandi hafði á Landsbankanum og Icesave reikningum hans í febrúar 2008 og jafnframt hve mjög honum var í nöp við hina tvo stóru íslensku bankana.

Í þessu tilviki, eins og mörgum öðrum, virðist formaður bankastjórnar Seðlabankans hafa farið óvenjulegar leiðir til að koma varnaðarorðum sínum á framfæri. Það má svo velta fyrir sér hvort hann gerði sér grein fyrir því við hvaða hættu hann var að vara. Varaði hann við yfirvofandi hruni íslenska bankakerfisins eða var hann að benda ráðherrum á að stjórnendur Glitnis og Kaupþings væru óhæfir menn á sama tíma og stjórnendur Landsbankans væri trúverðugir? Ekki virðast ráðherrar hafa meðtekið þau skilaboð að hrun væri handan við hornið. Ekki virðist Seðlabankinn hafa miklar áhyggjur heldur því einungis mánuði eftir að þetta minnisblað er lesið upp fyrir ráðherra ríkisstjórnarinnar afnam Seðlabankinn bindiskyldu í útibúum íslensku bankanna erlendis. Þar með voru fjarlægðar síðustu hindranirnar sem stóðu í vegi fyrir vexti Icesave-reikninga Landsbankans.

Nokkuð ljóst er af framburði Davíðs, ef frá er skilin eftiráspeki hans, að hann varaði Geir H. Haarde alls ekki við yfirvofandi bankahruni vegna þess að hann gerði sér enga grein fyrir því sjálfur að það væri framundan. Sama gildir um vitnisburð Arnórs Sighvatssonar, aðstoðarseðlabankastjóra. Hann sagði frammi fyrir Landsdómi í gær að allt frá 2005 hafi verið of seint að bjarga íslenska bankakerfinu. Ekkert bendir til þess að Arnór hafi öðlast þessa speki fyrr en eftir hrun.

Viðbót kl. 13:20: Hví er Mervyn King, bankastjóri Englandsbanka, ekki á vitnalista saksóknara Alþingis? Er það vegna þess að hann talar ekki íslensku? Má ekki ómaka svona fína menn? Hann gæti varpað ljósi á merkingu bréfsins sem Davíð Oddsson túlkar á sinn einstaka hátt. Dettur nokkrum manni í hug að King myndi fallast á þá skýringu að boð hans um að gera allt í sínu valdi til að aðstoða Íslendinga við að minnka bankakerfið hafi verið marklaust kurteisishjal?