Fáum Messi í okkar lið

Á landsfundi sínum á dögunum ályktaði Sjálfstæðisflokkurinn gegn verðtryggingu á neytendalán. Þetta er stórmerk ályktun, sem vert er að gefa gaum. Í kjölfarið virðist vera að myndast þverpólitísk samstaða á Alþingi um að draga úr vægi verðtryggingar á neytendalán þó að enn liggi alls ekki fyrir hvort og hvað þingið muni aðhafast til að ná þessu markmiði fram.

Yfirlýsingar einstakra þingmanna benda til þess að hætt sé við að niðurstaða Alþingis í verðtryggingarmálum verði gagnslaus moðsuða. Menn tala um að það sé verðbólgan, en ekki verðtryggingin, sem sé vandamálið hér á landi og ekki virðist vera mikill skilningur á skaðsemi verðtryggingar fyrir hagkerfið í heild sinni. Það er kolröng nálgun að líta á afnám verðtryggingar sem eitthvert sérhagsmunamál skuldara.

Verðtryggingin er í raun krabbamein sem hefur læst sig um gervallan skrokk íslenska hagkerfisins. Engin önnur þjóð hefur innleitt verðtryggingu fyrir neytendalán og útlendingar – jafnvel sprenglærðir nóbelsverðlaunahafar í hagfræði – eiga erfitt með að skilja hugtakið „verðtrygging á neytendalán“. Það er vitanlega vegna þess að engum öðrum en Íslendingum dettur í hug að verðtryggja skuldir heimila og fyrirtækja.


Verðtryggt húsnæðislán er í raun ekkert annað en flókinn afleiðusamningur til gríðarlega langs tíma. Tekið er lán til kaupa á húsnæði og ákveðið um leið að verðmæti lánsins muni taka breytingum í takt við vísitölu neysluverðs. Verðmæti húsnæðisins, sem keypt er fyrir andvirði lánsins hefur lítið vægi í þeirri vísitölu. Inn í vísitöluna reiknast hins vegar ýmis konar skattahækkanir og þjónustugjöld opinberra aðila, þannig að þegar virðisaukaskattur er hækkaður hækkar vísitalan og þar með lánin. Þegar ríkið vill auka tekjur heilbrigðiskerfisins með því að taka upp eða hækka komugjöld á heilbrigðisstofnanir hækka húsnæðislánin með.

Ef næturfrost í Flórída eyðileggur appelsínuuppskeruna gerist tvennt. Heimsmarkaðsverð á appelsínum hækkar og líka höfuðstóllinn á íslenskum húsnæðislánum vegna þess að appelsínur eru inni í vísitölu neysluverðs á Íslandi. Sama gildir þegar Bandaríkin ráðast á einhvern vitleysinginn í olíuríku arabalandi. Heimsmarkaðsverð á olíu hækkar og húsnæðislánin okkar Íslendinga sömuleiðis.

En það eru fleiri þættir sem valda hækkun á vísitölu neysluverðs og skrúfa þar með upp höfuðstólinn á verðtryggðum húsnæðislánum. Lausung og óstjórn í fjármálum ríkisins er verðbólguvaldur. Viðvarandi hallarekstur ríkisins grefur undan verðmæti gjaldmiðilsins og veldur verðbólgu.


Verðtryggingin var tekin upp 1979 með svokölluðum „Ólafslögum“, sem kennd voru við þáverandi forsætisráðherra, Ólaf Jóhannesson. Þá hafði um langt árabil átt sér stað mikill eignabruni hér á landi. Verðbólgan var svo há að vextir héldu ekki í við hana. Stjórnmálamenn skömmtuðu lánsfé út úr ríkisbönkum og vel tengdir gæðingar fengu niðurgreidd lán. Sparifé almennings brann á verðbólgubálinu.

Þegar fullljóst var orðið að stjórnmálamenn þess tíma höfðu ekki staðfestu til að taka á hinum raunverulega vanda, sem vitanlega fólst í taumlausum ríkisútgjöldum og viðvarandi haftakerfi, gáfust menn hreinlega upp og tóku upp verðtryggingu á bæði laun í landinu og útlán fjármálastofnana. Á einu kjörtímabili breyttist óðaverðbólga í ofsaverðbólgu og í júní 1983 mældist hún 130 prósent miðað við heilt ár. Þá var brugðið á það ráð að taka verðtrygginguna af launum fólks en halda henni á lánum. Gríðarlegt misgengi varð milli óverðtryggðra launa og verðtryggðra lána og heil kynslóð lenti í alvarlegum skuldavanda. Sá vandi leystist í raun ekki fyrr en tekið var upp staðgreiðslukerfi skatta hér á landi og þjóðin fékk skattlausa árið, 1988 að mig minnir. Í kjölfarið náðist þjóðarsáttin og verðbólga varð nokkuð skapleg næsta áratuginn eða svo.

Frá því að verðtryggingin var tekin upp hér á landi hefur mikið vatn runnið til sjávar. Byggst hefur upp lífeyrissjóðakerfi, sem segja má að sé orðið ríki í ríkinu. Lífeyrissjóðirnir eru í dag einhver allra öflugasti sérhagsmunaaðili á Íslandi. Lífeyrissjóðirnir eru mjög sáttir við verðtrygginguna vegna þess að hún tryggir þeim ávöxtun á útlán og innlenda skuldabréfaeign. Vegna verðtryggingarinnar þurfa lífeyrissjóðirnir ekki að hafa áhyggjur af verðbólgunni. Þeir fá hana bætta og háa vexti ofan á.


Þess vegna er lífeyrissjóðunum alveg sama þó að næturfrostið í Flórída valdi verðbólgu á Íslandi. Verðtryggingin hækkar bara eignirnar þeirra. Bandaríkjamenn mega ráðast á eins marga einræðisherra og þeim sýnist. Verðtryggingin færir olíuverðshækkun beint inn á eignahlið efnahagsreikninga íslenskra lífeyrissjóða. Vitanlega hafa íslenskir lífeyrissjóðir engin völd yfir veðrinu í Flórída eða hernaðarbrölti Bandaríkjastjórnar. Þeir eru bara áhorfendur sem þiggja næturfrostið og innrásirnar með þökkum vegna þess að aukin verðbólga á Íslandi hækkar eignir lífeyrissjóðanna. Þeir græða á verðbólgunni.

Hér heima eru lífeyrissjóðirnir hins vegar ekki óvirkir áhorfendur og hlutlausir þiggjendur. Þeir eru öflugasta sérhagsmunaklíka landsins. Þó að þeir geti ekki stýrt veðrinu í Flórída og hernaði Bandaríkjanna geta þeir haft úrslitaáhrif á stjórnarstefnuna á Íslandi. Á meðan verðtryggingin er við lýði stendur lífeyrissjóðunum á sama hvort verðbólgan er mikil eða lítil. Þeir fá hana bætta með verðtryggingunni. Raunar má færa fyrir því rök að verðtryggingin leiði til þess að lífeyrissjóðirnir beinlínis hagnist á hárri verðbólgu. Á meðan svo er beita þeir ekki afli sínu til að hafa hemil á óhóflegum hallarekstri ríkissjóðs. Hagsmunir lífeyrissjóða og skuldara fara þannig ekki saman.


Ef við tökum verðtrygginguna af lífeyrissjóðunum neyðum við þá til að leggjast á árarnar með almenningi í landinu og veita stjórnvöldum aðhald til að tryggja ábyrgan ríkisrekstur og lága verðbólgu. Þannig samtvinnum við hagsmuni lífeyrissjóða og almennings í landinu.

Vissulega munu sjóðirnir og talsmenn þeirra veina eins og stungnir grísir og spá hryllilegum afleiðingum verði verðtryggingin afnumin á Íslandi. Þá munu heyrast þau rök að allur sparnaður í landinu muni gufa upp á einu andartaki og engir peningar verði til í bankakerfinu til að lána út. Hver ætti að vilja lána peninga án þess að fá fulla verðtryggingu og vexti ofan á hana?

Samkvæmt þessum rökum ættu hvergi að vera til neinir sparifjáreigendur nema á Íslandi. Engir bankar geta verið að lána peninga nema hérna á Íslandi. Það er nefnilega engin önnur þjóð en Íslendingar með verðtryggingu á innlán og útlán í fjármálakerfi sínu. En einhvern veginn er það nú samt þannig að það eru til sparifjáreigendur í Þýskalandi, Svíþjóð, Bretlandi og víðar – löndum sem eru svo „frumstæð“ að vera ekki búin að innleiða verðtryggingu í fjármálakerfi sín. Þar starfa líka bankar sem lána út peninga – án þess að hafa verðtryggingu og háa vexti ofan á.

Nei, jörðin mun ekki hætta að snúast í kringum sólina þó að Ísland losi sig úr viðjum verðtryggingar. Það sem gerist er að við aftengjum einn helsta verðbólguvald íslenska hagkerfisins og tryggjum að ekki aðeins hafi skuldarar hagsmuni af ábyrgum ríkisfjármálum og lágri verðbólgu heldur líka fjárfestar og sparifjáreigendur – jú, og lífeyrissjóðirnir. Til að nota líkingu úr knattspyrnuheiminum má segja að lífeyrissjóðirnir séu ígildi Lionels Messi í baráttunni við verðbólguna. Núna spila þeir í liði með verðbólgunni en ef við afnemum verðtrygginguna færa þeir sig yfir í liðið sem berst gegn verðbólgunni og það munar nú aldeilis um minna.