Computer says no...

Greinargerð um afföll íbúðalána við stofnun nýju bankanna og kostnað við niðurfærslu lána sem Hagfræðistofnun Háskóla Íslands gerði að ósk Forsætisráðuneytisins og birt var í gær er mesta hrákasmíð sem ég hef séð útgefna með stimpli háskóla, sem þykist vilja láta taka sig alvarlega. Ekki er nóg með að greinargerðin sé illa unnin og fram sett heldur byggir hún á forsendum, sem höfundar hennar virðast ýmist hafa gripið úr lausu lofti eða þegið úr hendi samráðshóps fjármálafyrirtækja, sem nefnir sig Samtök fjármálafyrirtækja (SFF).

Marinó G. Njálsson birti blogg um þessa greinargerð í gærkvöldi og bendir réttilega á að forsendur Hagfræðistofnunar um afslátt af gengisbundnum lánum við yfirfærslu þeirra úr gömlu bönkunum í hina nýju stangast á við upplýsingar í skýrslu fjármálaráðherra til Alþingis um endurreisn viðskiptabankanna í mars 2011. Hagfræðistofnun heldur því fram að afslátturinn hafi verið 26,3 prósent en í skýrslu fjármálaráðherra sgir berum orðum að:

öll gengistryggð lán hefðu verið afskrifuð um meira en helming við yfirfærslu þeirra til nýju bankanna...

Hagsmunasamtök heimilanna bentu höfundum greinargerðarinnar á þetta ósamræmi og margt fleira við vinnslu hennar án þess að tillit væri tekið til athugasemda samtakanna.

Greinargerð Hagfræðistofnunar ber þess raunar öll merki að hafa verið skrifuð undir handleiðslu SFF, sem reka harða hagsmunapólitík hér á landi fyrir fjármálastofnanir og kröfuhafa gegn neytendum.


Hagfræðistofnun verður tíðrætt um „svigrúm“ bankanna til lækkunar á íbúðalánum, sem stofnunin segir fullnýtt og rúmlega það. Þar vísar stofnunin til 144 milljarðanna sem SFF segja að hafi verið afskrifaðir frá hruni. Nánast öll sú upphæð er tilkomin vegna dóms Hæstaréttar um að gengisbundin lán væru ólögleg.

Ég hef í skrifum mínum margsinnis bent á að þrátt fyrir að gengisbundnu lánin hafi verið dæmd ólögleg sjást þess engin merki í reikningum bankanna að þau hafi verið leiðrétt. Engar afskriftafærslur vegna þeirra finnast í reikningum þeirra. Þvert á móti hafa bankarnir stöðugt endurmetið eignasöfn sín til hækkunar frá hruni og lætur nú nærri að þeir hafi skrúfað upp bókfært mat lánasafna sinna um 200 milljarða frá hruni.

Ein ástæða þess er án efa sú að vegna laga nr. 151/2010, sem kváðu á um að ólögleg gengislán skyldu endurreiknuð með íslenskum okurvöxtum allt frá lántökudegi, gátu bankarnir hækkað verðmæti gengislánanna í bókum sínum í stað þess að þurfa að skila því sem þeir höfðu ólöglega tekið. Alþekkt er að afborganir og eftirstöðvar af fjölmörgum þessara lána hækkuðu í stað þess að lækka vegna þessara laga ríkisstjórnarinnar.


Hagfræðistofnun segir í inngangi greinargerðar sinnar að það hafi orðið að samkomulagi milli hennar og Forsætisráðuneytisins að einskorða greinargerðina við kostnaðinn sem hlytist af því að fara að hugmyndum Hagsmunasamtaka heimilanna.

Gott og vel.

En hver er viðmiðunin?

Hagfræðistofnun virðist gera ráð fyrir því að ef ekkert verði gert til leiðréttingar á lánum muni þau öll innheimtast og enginn kostnaður verða. Þetta er fráleit forsenda af hálfu stofnunarinnar. Vanskil í bankakerfinu hlaupa á bilinu 20-30 prósent, frysting er enn í gangi hjá mörgum og því er út í hött að gera ráð fyrir fullum heimtum á lánasöfnum fjármálastofnana. Verulegur hluti útlána mun tapast verði ekkert aðhafst og það er hreint ekki sæmandi hagfræðirannsóknastofnun, sem kennir sig við háskóla, að reyna ekki að leggja mat á þann kostnað og á hverjum hann lendir.


Hrifning Hagfræðistofnunar á því hvernig íslensk stjórnvöld hafa brugðist við vanda heimila er slík að hugtakið „akademískur fílabeinsturn“ öðlast nýja merkingu. Stofnunin heldur því fram að eftir að gengisbundin krónulán voru dæmd ólögleg hafi þeim verið:

breytt í léttbærari óverðtryggð lán.

Þetta eru án efa fréttir fyrir heimilin sem vonuðust eftir réttlæti í kjölfar hæstaréttardómsins um gengistryggðu lánin en uppskáru hærri greiðslubyrði vegna laga ríkisstjórnarinnar nr. 151/2010.

Hagfræðistofnun heldur því fram að dýrasta aðgerðin til bjargar skuldurum hafi verið breytingar á gengisbundnu krónulánunum í kjölfar dóma Hæstaréttar. Starfsmenn stofnunarinnar virðast, samkvæmt þessu, ekki hafa haft fyrir því að skoða reikninga bankanna við gerð þessarar greinargerðar en hvergi sjást þess merki í reikningum bankanna að breytingar á gengislánunum hafi kostað neinar afskriftir eins og fyrr er nefnt. Þá þykir höfundum 110 prósent leiðin róttækasta leiðin sem farin hafi verið til að „bjarga“ heimilunum. Willem Buiter, aðalhagfræðingur CitiBank segir 110 prósent leiðina vera geggjun og nær væri að fara í 60-70 prósent leið ef mönnum er alvara með að vilja bjarga heimilunum.


Þá finnst höfundum greinargerðarinnar fráleitt yfirhöfuð að fara í almenna lækkun höfuðstóls lána eins og Hagsmunasamtök heimilanna leggja til. Í því sambandi vísa þeir til þess að engin dæmi þekkist um slíka lækkun annars staðar. Þetta er raunar ekki alls kostar rétt hjá starfsmönnum Hagfræðistofnunar vegna þess að í Bandaríkjunum hafa margir helstu lánveitendur á húsnæðismarkaði einmitt farið út í að lækka höfuðstól lána yfir línuna. Þá skauta höfundar framhjá því að heimili annars staðar en á Íslandi urðu ekki fyrir því að höfuðstóll lána þeirra stökkbreyttist. Hér á landi hafa verðtryggð lán hækkað um næstum helming frá því fyrir hrun og gengisbundin lán tvöfaldast. Það eru þessar séríslensku aðstæður sem kalla á róttækar aðgerðir á borð við þær sem HH leggja til.

Höfundum greinargerðarinnar er tíðrætt um „svigrúm“ bankanna til skuldaleiðréttingar. Þeir segja það uppurið og gott betur. Þetta fær ekki staðist. Eiginfjárhlutfall bankanna er nú farið að nálgast 30 prósent á sama tíma og vanskil á útlánum þeirra er 20-30 prósent. Eiginfjárhlutfallið hefur verið skrúfað upp með því að endurmeta til hækkunar lánasöfnin, sem eru í þessum miklu vanskilum. Þarna er ekki aðeins svigrúm til lækkunar á höfuðstól heldur ber bönkunum skylda til að leiðrétta ofmetin lánasöfn sín til lækkunar til að koma vanskilum í það horf, sem tíðkast í heilbrigðum bönkum, eða niður á bilið 1-2 prósent. Allt tal um að svigrúmið sé fullnýtt er því rakalaust bull.


Greinargerð Hagfræðistofnunar er innlegg í kröfuhafasamfélagið, sem íslenska þjóðin þarf að búa við. Ríkisstjórnin og stjórnkerfið allt er í kröfuhafavinnu dagana langa. Sama má segja um Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann. Hagfræðistofnun hefur nú sýnt á sín spil.

Þeir sem þekkja þættina, Little Britain, kannast við tóninn hjá ríkisstjórninni og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands. Þessir aðilar afgreiða erindi Hagsmunasamtaka heimilanna á sama hátt og hin vansæla Carol Beer afgreiðir sína viðskiptavini, hvort sem þeir leita til hennar í bankanum eða á ferðaskrifstofunni. Það er stimplað eitthvað inn í tölvu og síðan sagt:

Tölvan segir nei. (Computer says no)

Engar frekari útskýringar. Engu frekara tauti komið við. Svo er hóstað í átt að kúnnanum til að hann hypji sig nú örugglega og trufli ekki meir.