Skýrslan um bankahrunið

Loksins er skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis komin út. Við fyrstu sýn virðist hún vönduð, rækileg og málefnaleg. Efnið er tekið föstum tökum og ályktanir eru hiklausar. Fyrsta viðbragð er að ályktanirnar séu trúverðugar og rökstuddar enda þótt auðvitað verði menn ekki allir á eitt sáttir. Þessi skýrsla virðist sýna styrk Íslendinga sem þjóðar og samfélags. Allt bendir til að nefndarmönnum beri þökk og heiður fyrir verkið.

Ein helsta ályktunin af fljótalestri skýrslunnar er sú að meginsök bankahrunsins hafi verið inni í bönkunum sjálfum. Áhættusækni, ábyrgðarleysi, græðgi og á köflum fyrirlitning á lögunum virðast þar hafa ráðið allt of oft. Málið virðist varða stjórnendur, eigendur og einhverja stjórnarmenn, helstu viðskiptamenn og auðmenn, lögmenn bankanna og endurskoðendur.  

Eftirlitsstofnanir og stjórnsýsla Íslands hljóta líka harða umsögn. Rétt er þó að nefna að vanræksla í eftirliti er ekki sama og aðild að voðaverki. Í fljótu bragði er ekki unnt að dæma um niðurstöður nefndarinnar. Eitt skal þó nefnt. Draga má í efa að hlutur Björgvins G. Sigurðssonar þáv. ráðherra gefi tilefni til sama áfellis sem annarra forystumanna. Margt bendir til að samstarfsmenn hans hafi haldið upplýsingum frá honum. Sé þetta svo, verður Björgvin ekki dæmdur sem hinir.

Í skýrslunni segir að síðustu forvöð til varnaraðgerða hafi verið árið 2006. En það kemur ekki skýrt fram að þáv. ríkisstjórn stóð fyrir hjöðnunaraðgerðum haustið 2006 og árangur af þeim varð grunnur að skattabreytingum í marsmánuði 2007. Með þessu er ekki fullyrt að þetta hafi nægt, heldur bent á að þarna var viðleitni til að hægja á og draga úr þenslu. Ný ríkisstjórn hvarf alveg frá slíku aðhaldi eftir kosningarnar.
Ég batt á sínum tíma miklar vonir við að framhald gæti orðið á aðhaldsstefnu þeirri sem upp var tekin haustið 2006 og frekari aðgerðir gætu komið í kjölfarið. Sumarið 2007 var ljóst að ekkert slíkt var í boði. Þegar leið á árið varaði þáv. formaður Framsóknarflokksins aftur og aftur við hættunum. Í marsmánuði 2007 þótti mér ljóst að gjaldeyris- og fjármálakerfi þjóðarinnar væri að hrynja og lýsti þeirri skoðun í blaðagreinum. Greinar mínar voru teknar sem einhliða Evrópuáróður.

Nú þurfum við að læra af skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Nýtt fjármálakerfi er í mótun í heimshluta okkar og mikilvægt að ekki verði aftur horfið að skuldahagkerfi og flotpeningum með sama eða svipuðum hætti og var. Endurmóta þarf eftirlitskerfi og viðurlög og tryggja að ábyrgð fylgi frelsi í hagkerfinu. Eins og Már Guðmundsson Seðlabankastjóri hefur bent á eigum við tvo kosti: krónukerfi með höftum eða þátttöku í evrusamstarfi ESB.

Athygli margra beinist að stjórnkerfi Íslands. Mikilvægt er að halda áfram að þroska gegnsæi og virka ábyrgð kjörinna fulltrúa. Í skýrslu nefndarinnar kemur fram að víða og oft virtist íslensk stjórnsýsla vanþroskuð, formlaus og skröltandi. Þegar þetta verður lagað þarf jafnframt að forðast flækjur og þyngsl sem fylgja oftrú á báknlausnir.

Vonandi verða miklar og almennar umræður um skýrslu rannsóknarnefndarinnar. Verk nefndarinnar sýnist harla gott og nú er hlutur okkar allra hinna framundan.