Framsókn - staða og horfur

Ég var ráðherra og formaður Framsóknarflokksins 2006 - 2007 og flokksmaður frá háskólaárum. Að loknum ráðherratíma mínum skráði ég hjá mér skilgreiningu á Framsóknarflokknum. Nú birti ég hana og bæti nokkrum hugleiðingum við um stöðu og horfur haustið 2012.

Framsóknarflokkurinn er annars vegar milliflokkur í íslensku flokkakerfi. Þetta hefur opnað flokknum ýmis tækifæri en einnig sett honum skorður. Iðulega hefur flokkurinn verið ábyrgur og verjandi þegar aðrir hafa leyft sér að sprikla. Hins vegar er hann líka fremur vinstrihneigður miðflokkur með félagslegar og þjóðrækilegar áherslur. Vinstrahugtakið tilheyrði flokknum lengi einum, fengið frá Dönum. Flokkurinn á rætur sínar í dreifbýli sveita og þorpa fyrst og fremst og einnig meðal millistéttarfólks í höfuðstaðnum.

Lengi vel var gamla sveita- og þorpaþjóðfélagið grunnur flokksins, landbúnaðurinn og samvinnuhreyfingin, og flokkurinn var hagsmunaarmur þeirra. Í þessu var lengi áherslumunur í flokknum: að verja sérstaka hagsmuni landsbyggðar og samvinnuhreyfingar eða verða almennur stjórnmálaflokkur sem metur einnig til jafns og fulls hagsmuni samfélagshópa á höfuðborgarsvæðinu. Framsóknarmönnum hefur ekki auðnast að leysa þetta viðfangsefni að fullu, og þegar samvinnuhreyfingin hvarf af sviðinu, landbúnaðurinn varð aðeins ein fámenn atvinnugrein meðal annarra og Ísland var orðið nokkurs konar borgríki í reynd, þá hlaut þetta að koma niður á flokknum. Þetta varð kreppa Framsóknarmanna og sást líka í minnkandi fylgi. Halldór Ásgrímsson og við samherjar hans einsettum okkur að leysa þetta viðfangsefni, meðal annars með hliðsjón af danska Venstre, en gafst ekki tími til að ljúka því. Ég reyndi að taka þetta merki Halldórs upp áfram, en það fór sem fór í það sinnið. 

Framsóknarmenn vilja tryggja hlutdeild byggðanna í samfélagsvaldinu. Þetta hefur þó ekki fengið þá mynd að efla sjálfstæði byggðanna sem mest heldur hefur birst í ójöfnum atkvæðisrétti landsmanna. Ég var lengi í minnihluta innan flokksins sem vildi breyta þessum áherslum, en varð aldrei ágengt. Við nýjar samfélagsaðstæður á seinni árum er þetta hár þröskuldur í vegi flokksins.    

Lengi vel voru þjóðernisleg og þjóðrækileg sjónarmið, mismunandi afbrigði evrópskrar þjóðernishyggju, sameign flestra eða allra íslenskra félagsmála-, menningar- og stjórnmálahreyfinga. Þegar litið er á rætur Framsóknarflokksins, sérstaklega í ungmennahreyfingunni og samvinnufélögunum, má ljóst vera að þjóðhyggja (hófsöm þjóðernishyggja) er einn sterkasti þátturinn í arfleifð flokksins. Á síðari árum hefur þetta allt vikið til hliðar í landinu og þykir nú orðið sveitalegt, úrelt, aulalegt. Ég er innilega ósammála þessu nýja mati og reyndi að vekja athygli á þessum mikilvægu þáttum. Mér þykir þjóðhyggja, samvinna og kristni eiga mjög brýnt erindi við íslensku þjóðina á nýrri öld. Um tilraun mína er einfalt að segja, að hún mistókst.

Lengst af hafði Framsóknarflokkurinn haft um 18 - 24 % atkvæðanna í landinu. Sem fjölmennur flokkur hefur hann spannað nokkurt svið í viðhorfum. Frægt var lengi að meðal Framsóknarmanna voru ýmsir af hörðustu stuðningsmönnum vestrænnar varnarsamvinnu og líka einörðustu herstöðvaandstæðingar. Svipað mátti segja um fylgismenn flokksins á Suðvesturlandi og fylgismennina í öðrum landshlutum. Stefnuáherslur flokksins voru nefndar þjóðleg félagshyggja sem felur í sér samvinnustefnu, þjóðhyggju, byggðastefnu, frjálslyndi og víðtæka hófsama framfarastefnu. Þær nægðu lengi til að halda liðinu saman yfir þetta viðhorfabelti.

Auk þessa hefur ævinlega verið nokkur breidd og stundum spenna í efnahagsviðhorfum Framsóknarmanna. Í flokknum hafa verið hlið við hlið ákafir stuðningsmenn skipulagshyggju í anda nýkaupauðgistefnu (neo-merkantílisma), sem stundum hafa verið öllu ráðandi, og líka fylgismenn almenns opins viðskiptaumhverfis með frjálsu athafnalífi og fjölþjóðlegri verkaskiptingu. Neo-merkantílistar telja eðlilegt að ríkisvaldið hafi forystu fyrir hagkerfinu, hafi víðtækar millifærslur og heimildir til að styrkja gjaldeyrisöflun en hemja ,,eyðslu" og til að móta atvinnulífið og samfélagið í slíkum anda. Þessi skipulagshyggja er ekki einfaldlega einangrunarstefna eða afturhald, en stutt er yfir í óhagkvæma þjóðernisstefnu í efnahags- og viðskiptamálum, handaflspólitík, millifærslubákn og vinsældastefnu. Halldór Ásgrímsson og við samherjar hans reyndum að ýta þessari skipulagshyggju til hliðar, en okkur tókst það ekki með öllu á þeim tíma sem gefinn var.

Þessi innri munur birtist meðal annars í því að flestir Framsóknarmenn vilja að samvinnufélög séu frjáls atvinnu- og félagsmálastarfsemi við hlið annarra samkvæmt almennum leikreglum sem tryggja samvinnustarfi eðlilegt svigrúm. Allmörgum Framsóknarmönnum hefur hins vegar þótt sjálfsagt að beita ríkisvaldinu sérstaklega, með handaflsaðgerðum og millifærslum, samvinnurekstri til eflingar á kostnað annarra rekstrarforma. Ég hef alltaf talið slíkt skaðlegt.

Afstaðan til Evrópusambandsins meðal Framsóknarmanna fylgir alveg þessum nótum. Lengst af hafa flokksmenn sýnt hverjir öðrum virðingu í umræðum, líkt og áður var um varnarmálin. En því er ekki að leyna að aðild að Evrópusambandinu getur vel, háð aðildarsamningi auðvitað, fallið að sjónarmiðum hófsamra þjóðlegra félagshyggjumanna og frjálslyndissinna, en hún er algerlega andstæð hugmyndum neo-merkantílistanna. En mikilvægt er að hafa í huga að afstaðan til aðildar að Evrópusambandinu er ekki sjálfsætt stefnumál, heldur hluti af almennum efnahags- og samfélagsviðhorfum beggja þessara arma flokksins.    

Sögulegar aðstæður réðu því að Framsóknarflokkurinn varð forystuflokkur vinstra megin í íslenskum stjórnmálum á sinni tíð. Samstarf við Sjálfstæðismenn hefur því verið skýrt með sérstökum sögulegum aðstæðum hverju sinni. Framsóknarmenn reyndu iðulega að byggja brú yfir miðjuna til jafnaðarmanna og sósíalista til að móta stjórnmálamótvægi gegn alræði Sjálfstæðismanna. Breyttar samfélagsaðstæður, samstarf við Sjálfstæðismenn og nýtt flokkakerfi til vinstri um síðustu aldamót hlutu að dýpka þá kreppu Framsóknarflokksins sem áður er nefnd.

----

Svo mörg eru þau orð. Nú líður senn að framboðum og Alþingiskosningum. Athyglin beinist þá að stjórnmálaflokkunum. Spyrja má hvort eitthvað hefur breyst í Framsóknarflokknum frá þeirri greiningu sem hér er ofar. Skulu nokkur atriði nefnd um þetta.

Ný kynslóð hefur tekið við flokknum. Henni fylgja nýjar áherslur og yfirbragð. Hún hefur sína styrkleika og takmarkanir. Í síðustu kosningum fékk hún fyrstu reynslu, en framundan er þyngri prófraun. Nú er ekki lengur það uppnám sem síðast var. Nú reynir meira á hæfni, úthald og málflutning.

Framsóknarmenn eru í stjórnandstöðu gegn ríkisstjórn sem er óvinsæl. Þeir eru því miklu frjálsari í málflutningi en lengst af var í fortíðinni. En Framsóknarmönnum miðar ekki vel ef trúa skal skoðanakönnunum. Og sumir þeirra hafa tamið sér æsing og reiði sem ekki hjálpar. Fljótfærnislegur en vinsæll málstaður í Icesave-málinu virðist þannig ekki skila sér.

Svo virðist sem skipulagshyggja í anda neo-merkantílisma sé miklu sterkari í Framsóknarflokknum nú en orðið var. Með fylgja áherslur sem minna á handaflspólitík og vinsældastefnu. Skólatöfluæfingar um almenna niðurfærslu skulda lýstu skilningi á erfiðleikum fólks en hefðu ekki leyst nein vandamál. Þetta er mörgum fylgismönnum flokksins áhyggjuefni.

Fáir skipta um skoðun á Evrópusambandinu þótt sum aðildarlönd lendi í fjármálakreppu. Flestir sjá að Íslendingar eru alls ekki á leiðinni inn í Evrópusambandið. Það er ekkert nýtt að meirihluti Framsóknarmanna sé andvígur aðild. En málflutningur forystumanna flokksins nú er undarlega hamslaus og Evrópusinnum er ekki sýndur félagsandi innan flokksins. Þeim er vísað á dyr, svo sem dæmi um einn fyrrverandi þingmann flokksins sýnir.

Margir draga í efa að ný forysta Framsóknarflokksins telji vinstra-samstarf æskilegt yfirleitt. Forystan sýnir vilja til samstöðu með Sjálfstæðismönnum umfram það sem sameiginleg stjórnarandstaða felur í sér. Þetta vekur spurningar, enda er líka vafi um hrifningu Sjálfstæðismanna.

Allt þetta leiðir hugann að stöðu flokksins á höfuðborgarsvæðinu. Þar hafa verið allnokkrir frjálslyndir og Evrópusinnaðir stuðningsmenn flokksins. Má vera að staðan sé betri en skoðanakannanir sýna. Ef svo er ekki bíður mikið verk forystu og frambjóðenda Framsóknarmanna að snúa stöðunni sér í vil í kosningabaráttunni. - Fáir vita betur en einmitt ég að mikið er í húfi.  

                                                                                  - Höf. er fv. formaður Framsóknarflokksins.