Innan úr aðildarferlinu – staða byggðanna

Í gær var haldinn í Reykjavík fundur í sameiginlegri þingmannanefnd Íslands og Evrópusambandsins. Þetta er annar fundur nefndarinnar sem var stofnað til í fyrra vegna aðildarumsóknar Íslands að sambandinu. Hlutverk nefndarinnar er m.a. að fylgjast með umsóknarferlinu og veita því þinglegt aðhald og mögulega að taka afstöðu til einstakra þátta sem hæst bera í ferlinu.

Nú er rýnivinnunni vegna aðildarviðræðnanna að ljúka. Þá styttist í að eiginlegar aðildarviðræður hefjist. Reiknað er með að svo geti orðið í júní á þessu ári.

Ísland hefur það forskot á aðrar umsóknarþjóðir að vera EES ríki sem hefur á 17 árum sem aðili að innri markaði Evrópu innleitt stóran hluta af regluverki sambandsins. Reyndar án þess að hafa nokkur áhrif á löggjöfina. Sá lýðræðishalli myndi hinsvegar leiðréttast við aðild að ESB og fullveldið fengist til baka sem afsalað var við samþykkt EES samningsins.

Greitt mun líklega ganga með samninga um það sem út af stendur þar til kemur að sjávarútvegi og landbúnaði. Þeir málaflokkar auk peningamálastefnunnar eru stóru málin sem ráða úrslitum um hvort góður samningur náist sem þjóðin fellir sig við og samþykkir í atkvæðagreiðslu.

Það kom í minn hlut á fundinum að fjalla um stöðu landbúnaðarins og um muninn á stuðningskerfi okkar og Evrópsambandins. Sá munur er nokkuð mikill og mun aðild að ESB hafa umtalsverðar breytingar í för með sér á umgjörð og fyrirkomulagi stuðningsins. Hlutverk samninga- og þingmannanefndanna er að tryggja að greinin verði fyrir sem minnstu raski við aðild. Til þess eru ýmis tækifæri og að mörgu að hyggja í því efni.
Mikilvægi landbúnaðarins þegar kemur að samþykki samnings um aðild Íslands að Evrópusambandinu er langt umfram efnhagslegt vægi hans sem atvinnugreinar í landinu að mínu mati. Landbúnaðurinn og sá stuðningur sem er veittur til hans nú í formi beingreiðslna og tollverndar upp á annað tug milljarða á ári nýtur almenns stuðning og um hann er lítið sem ekkert deild í samfélaginu.

Stuðningurinn við landbúnaðinn er sem betur fer þvert á flokka. Á þeim tólf árum sem eru liðin frá því að ég tók fyrst sæti á Alþingi man ég ekki eftir verulegum átökum eða deilum um fyrirkomulagið. Sá almenni stuðningur á sér margvíslegar skýringar.

Þótt að þjóðin búi að stærstum hluta í þéttbýlinu á suðvesturhorninu og byggðunum í 50 kílómetra radíusar út frá höfuðborgarsvæðinu á stærstur hluti hennar rætur sínar að rekja til sveitanna og dreifbýlis landsins í eina eða tvær kynslóðir. Forsendur þess að við viljum viðhalda öflugri Íslandsbyggð hringinn í kringum landið byggist að hluta á þeirri skynsemi að vilja tryggja fæðuöryggi og sjálfbærni landsins við öflun matar ofan i þjóðina. Auk hefðbundinna byggðasjónarmiða, en ekki bara. Hinn hlutinn skiptir ekki minna máli en það er menningin og sagan.

Sagan sem ber með sér djúpar rætur og sterka tengingu flestra okkar við sveitirnar og landið sem slíkt. Samstaðan með sveitunum og lífinu á landsbyggðinni er tilfinningaleg og menningarleg að stórum hluta og það er eðlilegt þegar litið er til Íslandssögunnar.

Sjálfur tel ég að samningur um aðild að ESB sem almennt væri talinn ógna stöðu landbúnaðarins verði aldrei samþykktur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Í reynd má leiða rök að því að afstaða fólks til þessa þáttar aðildar geti ráðið úrslitum um lyktir þess. Að því gefnu að góður samningur náist um sjávarútvegsmálin enda tekur því ekki að kjósa um samning sem nær þvi markmiði ekki.

Því er vægi landbúnaðarins langt umfram efnhagslega stærð hans í bókhaldi ríkisins og mun miklu skipta þegar upp er staðið hver afdrif hans verða. Verkefnið er að semja um að staða hans sem atvinnugreinar verði trygg og góð komi til aðildar. Líkt og mælt er fyrir um í þingsályktuninni með aðildarumsókninni frá 2009.

Bændum á Íslandi hefur fækkað um 25% á áratug. Búum hefur fækkað og þau hafa stækkað. Þessi þróun hefur gengið hraðar fram hér en á hinum Norðurlöndunum en staðan er um margt þokkaleg þó hún sé æði misjöfn á milli greina. Sérstaklega er afkoman ágæt í mjólkuriðnaði sem er án efa sterkasta greinin innan landbúnaðarins.

Andstaða meðal bænda við aðild að ESB er mikil og hefur ef eitthvað er aukist. Því þurfum við sem styðjum umsókn um aðild að standa ríkan vörð um hagsmuni bænda og ná þeim með í leiðangurinn sem snýst ekki um neitt annað að lokum en að styrkja stöðu lands og þjóðar á öllum sviðum í leit okkar ða nýjum stöðugleika til framtíðar.

Skýringuna á andstöðu bænda og búaliðs við aðild að Evrópusambandinu má að hluta finna í sterkum áróðri forystu Bændasamtakanna gegn henni, en ekki síður í óttanum við breytingar. Fólk veit hvað það hefur og vill forðast breytingar. Það er skiljanlegt og út frá því á að vinna; að lágmarka áhrifin og tryggja stöðu greinarinnar komi til aðildar.

En hver er þá munurinn á fyrirkomulagi stuðnings Íslendinga og Evrópusambandins? Í meginatriðum þessi:

Stuðningskerfi Íslands við landbúnaðinn byggist annarsvegar á framleiðslutengdum beingreiðslum til mjólkur- og dilkakjötsframleiðslu auk gripagreiðslna út á nautakjötsframleiðslu. Hinsvegar á tollvernd sem takmarkar verulega möguleikana á innflutningi sem aftur má segja að sé einnig sjálkrafa haldið frá vegna fjarlægðar okkar frá erlendum mörkuðum.

Það sem margir bændur óttast við aðild að ESB er niðurfelling tollverndarinnar frekar en breytingar á framleiðslutengdum beingreiðslum. Sumum greinum landbúnaðar myndi breytt fyrirkomulag stuðnings örugglega gagnast vel. Greina á borð við ferðaþjónustu, hrossarækt og skógrækt. Breytingarnar standa mest upp á kjúklinga- og svínakjötsframleiðslu vegna niðurfellingar tolla en þó er ekki allt sem sýnist þar.

Einn gamalreyndur svínabóndi hefur bent á að allt eins gæti aðild að ESB falið í sér mikil tækifæri fyrir hans grein þar sem ESB styrkir að mestu út á land og landnýtingu per hektara. Því myndu styrkir til kornræktar vegna fóðurframleiðlsu snarlækka verð á fóðri og  greinin því verða samkeppnishæf við evrópska svínaframleiðendur.

Grundvallarmunurinn á kerfi ESB og íslenska landbúnaðarkerfinu liggur í því að sambandið hefur að mestu aftengt stuðningsgreiðslur frá búvöruframleiðslu á meðan styrkirnir eru að mestu framleiðslutengdir hér. Verði að aðild þýðir hún nýtt starfsumhverfi fyrir landbúnaðinn. Því þarf að leyta sérstakra lausna fyrir Ísland á vissum sviðum og eru margir möguleikar til þess þegar tekið er litið er til ríkrar sértstöðu landsins.

Fyrir það fyrsta blasir við að Ísland verði skilgreint sem harðbýlt svæði. Skilgreining sem kennd er við 62. breiddargráðu og var tekið upp í samningum við Finna og Svía. Það heimilar þeim að styrkja landbúnaðinn beint úr eigin ríkissjóði burt séð frá reglum ESB að öðru leiti. Þannig má að mæta ágjöf vegna niðurfellingar tolla. Hér eru mjög takmarkaðir ræktunarmöguleikar vegna legu landsins. Sumarið er stutt og ræktunartíminn skammur borinn saman við flest önnur lönd Evrópu.

Þá er heimild í regluverki ESB að styðja sérstaklega við fjarlæg svæði langt utan markaða meginlandsins. Svæði á borð við Azor eyjar sem er um margt sambærilegt við Ísland. Ekki síst þar sem staðbundnir annmarkar á borð við legu lands og veðurfar hafa mikil áhrif hér og meiri en á nefndum eyjaklasa. Rökin fyrir þessum undanþágum og viðurkenningu á sérstöðu eru þau að viðhalda samkeppnishæfi landbúnaðarins við aðild og koma í veg fyrir að hún raski búsetu og búgreinum í landinu.

Við blasir að vel er unnt að ná góðum samningi fyrir íslenskan landbúnað þó að alltaf verði breytingar. Sérstaklega út af niðurfellingu tollverndar. Þeim breytingum má mæta með ýmsum hætti  og öðrum stuðningi sem tryggir að greinarnar fari ekki halloka en sjálfsagt þarf að berjst hart fyrir því í viðræðuferlinu.

Þvert á móti má leiða líkur að því að við aðild opnist fjöldi sóknarfæra fyrir landbúnaðinn þó gæta þurfi vel að stöðu einstakra greina við breytingarnar.

Að þessi markmið náist er ein helsta forsenda þess að þjóðin samþykki samning um aðild Íslands að ESB. Þó auðvitað standi upp á bændur eins og aðra atvinnurekendur nauðsyn  þess að fá nothæfan gjaldmiðil og stöðugt efnhagsumhverfi í formi lágra vaxta, afnámi verðtyggingar og sífelldra sveiflna í gengi.