16. júl. 2011 - 10:00Björgvin G. Sigurðsson
Lífshlaup Sævars Ciesielski var harmrænt og dramatísk. Hamfarakennt æði rann á hluta stjórnvalda, fjölmiðla og þjóðarinnar árið 1976 þegar Guðmundar- og Geirfinnsmálin stóðu sem hæst. Í því skelfingarfári kom flest það versta saman í einu úr mörgum áttum sem leiddi til sektardómanna þungu fjórum árum síðar. Málin eru án efa sérstæðustu sakamál sem upp hafa komið hérlendis. Alltaf hefur skuggi þess að í þeim hafi dómsmorð verið framið að gengnum pyntingum og harðræði sem ekki voru dæmi um í íslensku réttarfari öldum saman.
Eftir umfangsmikla rannsókn á þessum tveimur aðskildu mannshvörfum var ekkert sem benti til þess að mönnunum hefði verið banað. En að lokinni afar umdeildri rannsókn voru sex ungmenni dæmd til þungra refsinga. Sævar í ævilangt fangelsi í héraði sem var mildað í 17 ára fangelsi í hæstarétti. Að lokum sat hann inni í níu ár.
Við fráfall Sævars rifjast þetta ömurlega og óuppgerða mál enn á ný upp. Aldrei báru stjórnvöld gæfu til að fyrirskipa endurupptöku málsins. Þrátt fyrir ítarlega beiðni um það unna af Ragnari Aðalsteinssyni og Sævari sjálfum fyrir fjórtán árum síðan.
Þá endurupptökubeiðni gaf Sævar út í ansi magnaðri bók sumarið 1997; Dómsmorð.
Af því tilefni og vegna mikils áhuga á málinu hafði ég samband við Sævar og tók í kjölfarið opnuviðtal við hann í Vikublaðið sem ég starfaði á sem blaðamaður þau misserin. Í aðdraganda þess tók lagðist ég nokkuð yfir málið. Sat yfir gömlum fréttum af því á Þjóðarbókhlöðunni og las Dómsmorð spjaldanna á milli.
Á þessum tíma gekk Sævari vel og hann átti góða tíma. Við kynntumst vel í kringum viðtalið og héldum nokkru sambandi allar götur síðan. Hann var hispurslaus og blátt áfram í öllum samskiptum og ótrúlegt hvað hann hafði unnið sig upp úr beiskju og niðurbroti liðinna ára. Sævar hringdi niður á þing síðari árin og lét sækja mig í símann ef eitthvað lá við eða hann þurfti að erindast eitthvað eða fara yfir málin. Hann var bráðskapur og skemmtilegur maður þó að auðvitað hafi sú hörmulega meðerð sem hann hlaut af samfélagsins hálfu lungann úr sinni ævi markað djúp spor, líkt og gefur að skilja.
Sumarið 1997 var Sævar bjartsýnn á að mál hans hlyti endurupptöku og hann um síðir uppreisn æru eftir mannorðs- og dómsmorð fyrri tíma. Greinargerð Ragnars er ítarleg og sannfærandi. Sama er að segja um sögu Sævars í bókinni af þessum hræðilega tíma þar sem hann sat mánuðum saman í einangrun og sætti að því er virtist ótrúlegustu aðferðum við að brjóta hann niður og svæla fram játningar og frásagnir sem áttu sér ekki nokkra stoð í veruleikanum.
Margir voru til að taka undir kröfu Sævars um endurupptöku málsins. Hæstiréttur og yfirvöld dómsmála sinntu því í engu og daufheyrðust við sjálfsagðri kröfunni. Áfram var málið allt óuppgert og hvíldi sem mara á samfélaginu. Sú skammarlega staðreynd blasir við með harkalegum hætti nú þegar Sævar er allur.
Ekki mun Sævar lifa að sá réttarfarslegi harmleikur sem GG málin eru verði gerður upp með réttlátum hætti. En svo sannarlega er betra seint en aldrei.
Enn eru flestir á velli sem að málum komu á seinni helmingi áttunda áratugarins og ekki skortir gögnin sem styðja endurupptökuna. Þar vísa ég í Greinargerð Ragnars sem lögð var fram í hæstarétti í febrúar 1997:
Harðræðið sem hin grunuðu voru beitt, skortur á sönnurnargögnum og allar hinar yfirþyrmandi staðreyndirnar um framgang málsins sem virðist hafa verið keyrt til enda á pyntingum og niðurbroti meintra geranda í málinu.
Áfram blasir sú staðreynd við að ekkert réttarríki getur sætt sig við að mál af þessu meiði liggi óuppgert öllum til smánar. Nú hafa hæstiréttur og innanríkisráðherra tækifæri til þess að gera rétt í því feni óréttlætis sem hvílir yfir rannsókn og réttarfari öllu er varðar Guðmundar- og Geirfinnsmálin.
Innanríkisráðherra hefur það á hendi sér að beita sér fyrir því að endurupptaka málanna fari fram. Sómi væri Sævari og öllum hinum um seint sýndur, svo ekki sé minnst á stjórnvöld ef og þegar slík ákvörðun verður tekin. Því það verður gert um síðir. Nú er lag er þessi mál koma enn upp að Sævari gengnum.
Aftan á bókinni Dómsmorð skrifar Sævar;
Sá sem sakar mann um refsiverðan verknað, verður að geta lagt fram óyggjandi sönnun fyrir málatilbúnaði sínum. Rannsóknaraðilar sökuðu mig um alvarlega glæpi, að hafa orðið tveimur mönnum að bana án þess að hafa nokkuð til að styðjast við. Það var ekki einu sinni vitað hvort að þeir aðilar sem ég átti að hafa banað, hefðu verið drepnir. Hvorki blóð né spor, eða ástæða var til staðar, sem gaf það til kynna. Ég þekkti hvorki Geirfinn né Guðmund, og ekkert vitni gat borið um að ég hafi þekkt þá.
Kjarnyrtara verður það varla. Svona blasti málið við Sævar að afplánun lokinni. Ekkert réttlæti er til í málinu nema endurupptaka þess.
Ragnar segir í niðurstöðu greinargerðar sinnar;
Lögð hafa verið fram ný gögn eins og lýst hefur verið í greinargerð þessari....Í framlögðum gögnum er að finna nýjar upplýsingar um málsatvik og hinsvegar um málsmeðferð...Með þessu er átt við að því meiri vafi sem leikur á því að sönnunargögn einsog játningar hafi verið rétt metin, því meira máli skiptir hversu vel og löglega var staðið að rannsókn málsins utan og innan réttar og meðferð á sökunautunum sjálfum t.d. varðandi öflun játninga. Því meiri upplýsingar um ranglæti við úrlausn máls og meðferð þess, ólöglegar aðferðir til að koma sökunautum til játningar og vanræksla á að gæta réttra aðferða við meðferð máls eða úrlausn, því meiri kröfur verður að gera til þess að sönnunargögn verði ekki vefengd með skynsamlegum hætti, ekki síst játningar.
Þessi vel rökstudda krafa Ragnars hefur í engu misst gildi sitt á þeim árum sem liðin eru frá því að greinargerðin var lögð fram og bók Sævars kom út. Þessi mál munu aldrei hvíla í friði fyrr en endurupptaka þeirra fer fram og réttlætið nær fram að ganga.
Félaga Sævar kveð ég með hlýju og þakka honum lærdómsrík og eftirminnileg kynni frá sumrinu 1997 til þessa dags. Fólkinu hans votta ég samúð mína um leið og ég óska okkur öllum þess að dómsmorðið verði um síðir til baka tekið. Þó aldrei verði þær hörmungar sem sakborningarnir voru sendir í gegnum bættar með öðru en sanngjarnri rannsókn á málinu nú þegar 31 ár er liðið frá því að dómar gengu og fárið gekk yfir.