Um skyndilegan áhuga á afskiptum stjórnvalda

Nokkrir forsvarsmenn lánafyrirtækja kalla nú ákaft á aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að „draga úr óvissu“ í kjölfar dóms Hæstaréttar um gildi myntkörfulána. Við suma þessara manna hef ég glímt mánuðum saman til að reyna að knýja fram umbreytingu myntkörfulána yfir í innlend kjör.

Sú barátta hefur mætt mikilli andstöðu víða. Forsvarsmenn fyrirtækjanna efuðust margir um stjórnskipulegar heimildir löggjafans til íhlutunar í gerða samninga og hótuðu sumir að látið yrði reyna á stjórnskipulegt gildi slíkra laga. Í þeirri hótun fólst að ef dómur félli fyrirtækjunum í vil, myndu almennir skattborgarar þurfa að bæta þeim tjón vegna breytinganna. Ríkisstjórnin var samt tilbúin til að grípa til aðgerða til að takmarka möguleika fyrirtækjanna til að njóta óeðlilega ríks endurgjalds af útlánum þeirra, enda voru fyrir því rík rök. Dómur Hæstaréttar leysir úr því máli og tryggir neytendum sambærilegan eða meiri ávinning og frumvarpið hefði gert, en án áhættu vegna málsókna fyrirtækjanna.

En stundum snýst veröldin í hálfhring. Nú er það svo að nákvæmlega sömu rök og forsvarsmenn fyrirtækjanna notuðu áður er hægt – og nauðsynlegt – að nota nú til að rökstyðja að ríkið á ekkert að gera til að draga úr ítrasta rétti skuldara með almennri löggjöf. Slíkt inngrip yrði ávallt borið undir dómstóla og ef það stæðist ekki stjórnarskrá þyrfti almenningur að bera kostnaðinn af slíku inngripi. Það sem mælir enn frekar gegn inngripi nú er sú staðreynd að inngrip af hálfu stjórnvalda væri fyrst og fremst til þess fallið að verja rétt fyrirtækjanna, gegn almenningi, sem eru viðskiptavinir þeirra og eru veikari aðilinn í samningssambandinu. Einhverjir hafa nefnt að stjórnvöld ættu að setja fram tilmæli. Hvaða þýðingu hafa „tilmæli“ stjórnvalda, ef að annar aðili samningssambandsins sættir sig ekki við þau?

Engin óvissa sem máli skiptir er uppi í þessu máli. Fyrir liggja lagaákvæði um hvernig endurgreiðslu eigi að haga. Sumir skuldarar túlka þau á annan hátt en lánafyrirtækin og úr þeim ágreiningi þarf bara að skera fyrir dómi. Ríkisstjórn eða löggjafinn geta aldrei skorið úr um hann og tilmæli ríkisstjórnar í eina átt eða aðra um það efni munu engu skila. Þau lán sem ekki eru uppgreidd munu síðan, héðan í frá, væntanlega bera þá vexti sem fyrirtækin bjóða nýjum viðskiptavinum sínum í dag, enda í flestöllum tilvikum um breytilega vexti að ræða. Það er fyrirtækjanna að ákveða sína vexti, í samræmi við þau fjármögnunarkjör sem þeim bjóðast.

Ákalli fjármögnunarfyrirtækjanna um inngrip stjórnvalda virðist fyrst og fremst ætlað til að koma ábyrgðinni af úrvinnslu mála yfir á ríkisvaldið. Verkefnið er hins vegar fyrirtækjanna og ábyrgðin er þeirra. Þau hafa hingað til barist hart gegn lagasetningu um bílalánasamninga, þegar til stóð að lagasetning yki kostnað þeirra og drægi úr tjóni almennings. Skyndilegur áhugi fyrirtækjanna á lagasetningu á sér enga aðra skýringu en að nú sjái þau sér von í að lagasetning dragi úr kostnaði þeirra. En lagasetning til að verja hagsmuni lánafyrirtækja er ekki í boði.