Íslenskir ljósvakapistlar - sérhönnuð lágkúra

Ég hef yfirleitt gengið út frá því að blaðamenn séu upp til hópa frekar vel gefið lið, fólk með áhuga á t.d. bókmenntum og þjóðmálum. Það síðarnefnda liggur raunar í eðli starfsins.

Þá sjaldan ég fer á Ölstofu Kormáks og Skjaldar þá eru þar blaðamenn. Þeir eru að reykja og drekka, ræða í þaula plottin bak við tjöldin í pólitíkinni og viðskiptalífinu og um íslenskar skáldsögur, vanmetna, ofmetna og réttmetna höfunda. Margir blaðamenn eru sjálfir rithöfundar og þeir sem eru það ekki ganga með rithöfund í maganum, eins og það er kallað. Indriði G. var blaðamaður, sem og Hemingway. Að ógleymdum Truman Capote.

Fjölmargir vinir mínir og kunningjar eru blaðamenn og þeir eru allir af ofangreindu sauðahúsi. Sjálfur telst ég blaðamaður enda í hlutastarfi á Pressunni og einu sinni var ég í fullu starfi á visir.is

En ef blaðamenn eru upp til hópa nokkuð vel gefnir, þjóðfélagslega meðvitaðir og bókmenntlega sinnaðir, hvers vegna eru ljósvakapistlar í dagblöðum alltaf svona frámunalega heimskulegir?

Í rauninni er hér um að ræða sjálfstætt ritform, ljósvakapistlar blaðamanna, fast og niðurnjörvað form ekkert síður en t.d. minningargreinar. Það hlýtur að vera fyrirfram mótað rétt eins og stjörnuspáin. Því einhvern veginn  hefur sú hefð komist á hjá ritstjórnum dagblaða að birta ætti reglulega sérstaka pistla um dagskrá útvarps og sjónvarps, og að slíkir pistlar eigi alltaf að einkennast af heimsku, fáfræði og lágkúru.

Formið á sér langa sögu. Um 1980 birtist frægur slíkur pistill í DV um sjónvarpsuppfærslu af leikritinu Biedermann og brennuvargarnir. Þetta er einmitt verk sem höfðar til blaðamanna (sem og stjórnmálamanna) því um er að ræða ansi djúpa pólitíska allegóríu um hörmulegar afleiðingar undanlátsemi gegn yfirgangi og ofbeldi. Um þetta leyti sýndi sjónvarpið magnaða sjónvarpsútgáfu frá finnska sjónvarpinu af þessu leikriti.  Daginn eftir var verkið tekið fyrir í ljósvakapistli á DV. Þar var það kallað leiðinlegt sænskt vandamálaleikrit sem blaðamaðurinn hefði gefist upp á að horfa á. En leikritið er eftir svissneska rithöfundinn Max Frisch og sýningin var finnsk!

Um 20 árum síðar, nánar tiltekið föstudaginn 18. desember 2009, skrifar eitthvert gáfnaljósið á Mogganum ljósvakapistil sem byrjar svona:

„Það verður að viðurkennast að ég er enginn sérstakur aðdáandi evrópskrar kvikmyndagerðar. Reyndar forðast ég eins og heitan eldinn að horfa á menningarlegar evrópskar myndir, sem Ríkissjónvarpið er afar duglegt að sýna. Margir eru hrifnir af þessum sýningum RÚV, og teljast væntanlega menningarlegir fyrir vikið.“

Nú er í sjálfu sér engin ástæða til að fordæma það að fólk lifi yfirborðslegu vitundarlífi. Sumir vilja bara horfa á barnalegar bandarískar afþreyingarmyndir, fara í ljós og lesa aldrei bækur. Ekkert að því. En hvaðan er sú hvöt runnin í blóð dagblaða að birta slíkt lífsviðhorf í sérstökum fjölmiðlapistlum fyrir almenning? Hvers vegna hafa dagblöðin búið til þessa hefð smágerðrar lágkúru?

Núna er Morgunblaðið t.d. langt frá því að vera heimskulega skrifað blað, svona gegnumsneytt. Þennan sama dag birtust t.d. snilldarlega skrifaðir Staksteinar eftir nafnlausan en engu að síður annálaðan stílista.

Dagblöðin flokka aðsent efni til sín þannig að það sem er léttvægt og illa skrifað birtist í sérstökum lesendadálkum eða bara alls ekki, en það sem þykir gáfulegra fær virðingarsess, er birt með mynd af höfundi. Ef ljóskvakapistlar blaðamanna væru aðsent efni fengju þeir aldrei nema ómerkilegasta birtingarformið ef þeir yrðu á annað borð birtir.

Á milli pistilsins um Biedermann og brennuvargana og játningarinnar um óbeit á evrópskum kvikmyndum liggur t.d. ótölulegur fjöldi dálksentimetra sem lýsir dáleiddri aðdáun á lágkúrulegum raunveruleikaþáttum. Slíkir pistlar voru um tíma eitt af vörumerkjum Fréttablaðsins.

Ég hef aldrei setið ritstjórnarfund á dagblaði en líklega er þetta eitt af litlu málunum sem þar eru tekin fyrir. Kannski rétt í lokin spyr ritstjórinn: „Og hver ætlar að vera bjáninn í dag? Er ekki langt síðan þú skrifaðir ljósvakapistil?“