Össur rekinn að heiman

Össur Skarphéðinsson er eini karlmaðurinn sem hefur orðið þess heiðurs aðnjótandi að vera Pinup strákur Samúels. Það var fyrir 16 árum síðan en hann var þá umhverfisráðherra. Össur varð við ósk blaðsins um viðtal með einu skilyrði. Frá því er skýrt í inngangi sem hljóðaði svo: „Ráðherra setur einungis eitt skilyrði fyrir viðtalinu. Hann vill vera í opnunni, segir ritari ráðherrans. Bíddu, ég skal gefa þér samband við hann, bætir hann við og Össur er greinilega í góðu skapi þegar skilyrðið ber á góma. „Já, ég vil vera opnudrengur”, segir hann og skellir upp úr. Verði hans vilji svo á síðu sem í opnu, hugsar Samúel með sér.


Viðtalið skrifaði Jóhann Guðni Reynisson sem þá var ritstjórnar- fulltrúi Samúels. Var þetta langt og efnismikið viðtal þar sem Össur sagði hispurslaust frá. Hér á eftir verður gripið niður í fyrri hluta viðtalsins:

Kveið alltaf foreldrafundunum
Össur er fæddur og uppalinn í Hlíðunum. Hann er elsti sonurinn og sá langerfiðasti að eigin sögn. Stuttu síðar í viðtalinu kemst hann að vísu svo að orði: „Það getur vel verið að ég hafi verið erfiður en mér fannst það ekki sjálfum. Miklu frekar fannst mér foreldrar mínir vera erfiðir.” Og Össur segir frá því að foreldrar hans hafi haft þá uppeldisaðferð að tukta börn sín til og stundum meira en góðu hófi gegndi. „Ég mæli í dag ekki með slíku uppeldi,” segir hann.
   En Össur viðurkennir að hann hafi verið í slæmum félagsskap og þvertekur ekki fyrir að hafa verið baldinn. „Ég vil nú kalla þetta að við strákarnir höfum verið fjörugir. Við vorum fljótir að læra, fljótir með verkefnin og vildum fara að gera eitthvað annað strax. Svoleiðis börn eru yfirleitt álitin baldin. Ég kveið því foreldrafundum þar eð ég var iðulega skammaður í kjölfar þeirra.
   Á þeim dögum sem foreldrafundirnir voru haldnir fórum við kunningjarnir saman að heiman og komum gjarnan mjög seint heim. Þetta var hörmulegur dagur. Hins vegar gekk mér vel í skóla og það hefur sennilega bjargað því sem bjargað varð.”

Mogginn var Biblían á heimilinu

Magnús, bróðir Össurar, átti eftir að verða landsfrægur hvalavinur og eins kunnur fyrir störf sín á vegum Sálarrannsóknarfélagsins. Þar sem upp alast inni á sama heimilinu róttæklingar eins og þeir bræður má sennilega búast við argintættu heimilishaldi. Var annars farið að bera á því hvernig þessir menn yrðu skapi farnir í framtíðinni?
   „Nei, alls ekki. Það voru matreiddar ofan í okkur skoðanirnar. Faðir minn var gríðarlegur íhaldsmaður og taldi að ríkið ætti ekki að sjá fyrir fólki. Til dæmis hefur hann aldrei borgað í lífeyrissjóð. Þetta fengum við náttúrlega allt með biblíunni á heimilinu, Mogganum.”


Leið vel á Mýrum og var til friðs

Össur var sendur í Hlíðardalsskóla sem var rekinn af sjöunda dags aðventistum og segir hann þá hafa verið sér afar góðir. „Þannig var ég skilinn frá félögum mínum sem margir fóru annan og ókristilegri veg. Á þessum árum var ég mikið í tuðrusparki eins og venjulegt er. Yfirleitt var ég þá í marki því ég hef alltaf verið frekar bústinn. Ég var talinn traustur markvörður. Annars var ég fram til fjórtánda árs í fóstri hvert sumar á Mýrunum. Þar leið mér vel og ég var til friðs.


Fannst jafnvel almættið hafna mér

Í Hlíðardalsskóla leið honum ekki alltaf vel. Þá tók hann það til bragðs að biðja til Guðs eins og aðventistarnir mæltu svo mikið með. „Ég bað fyrir öllum heiminum í heitri bæn og áköllum. En mér leið ekkert betur. Það upplifði ég á vissan hátt sem höfnun, enn eina höfnunina á þeim árum.” Össur segir þetta hafa veikt sjálfstraustið og líka það að hann skuli alltaf hafa verið sendur í sveit á sumrin. Hann hafi spurt sig hvort hann væri yfirleitt mjög velkominn. Sjálfstraustið segist hann ekki almennilega hafa öðlast fyrr en hann var komin í nám til útlanda.


Fleygt út af heimilinu þegar hann hneigðist til vinstri

Að loknu grunnskólanámi í Hlíðardalsskóla fór Össur í Menntaskólann í Reykjavík. Á þeim árum fór hann líka á sjó með Raufarhafnarbát, en Raufarhafnarbúa segir hann jafnvel hafa verið rauðari en þeir á Neskaupsstað. Um borð var einn eldklár sem hafði verið í Sovét og hafði mikil áhrif á skoðanamyndun strákanna um borð. Þá var Víetnamstríðið í algleymingi og það gerði útslagið.
   Það var árið 1969, árið sem Samúel hóf göngu sína, sem Össur Skarphéðinsson tók að hneigjast til vinstri.
  „Þegar ég kom heim og fór að draga skoðanir föður míns í efa endaði það ásamt öðru með sprengingu. Mér var fleygt út þegar ég var á þriðja ári í MR, fleygt út í rigningarnótt. Mér var sagt að hypja mig,” rifjar ráðherrann upp. „Þetta var uppeldisaðferð sem hafði verið reynd áður en í þetta skipti ákvað ég að koma ekki aftur. Við foreldra mína talaði ég ekki aftur fyrr en einu og hálfu ári síðar.”


Leiguherbergi og graðir arabar

Össur segir að umrædda nótt hafi hann brotið sér leið inn í þvottahús bakhúss við Hverfisgötu og sofið þar um nóttina. Daginn eftir hafi hann hitt gamlan félaga úr Hlíðardalsskóla sem leigði herbergi í Víðishúsinu við Laugarveg. Þetta var í mars og hjá honum hafi hann verið alveg þar til prófunum lauk það vorið.
   Eftir að hafa farið að heiman og klárað prófin í miklum blankeitum fór Össur á Heimi SU 100. Mikið aflaskip frá Stöðvarfirði. Hann var þá aðeins átján ára og var elsti hásetinn. Skipið mokveiddi og róttæki vinstrisinninn græddi fullt af peningum. Hann fór að leigja hjá frænku sinni í Reykjavík, uppi á háalofti í einum af mörgum herbergjum. Í einu af hinum duldu slömmum höfuðborgarinnar. Þar voru fyrir í öðrum vistarverum menn sem höfðu orðið undir í þjóðfélaginu og svo þrír graðir arabar sem nutu öfundsverðrar kvenhylli. Össur segist þó ekkert hafa verið að nema hjá þeim listina og vill ekki meina að hann hafi verið neitt sérlega kvensamur. Og ekki eigi hann börn á við og dreif um landið eftir sjómennskuna.


Missti stígvélin en hélt líftórunni

Össur lætur þess getið, að hann hafi einu sinni næstum drepist. „Þá var ég á Kofra ÍS 77. Einhvern tímann í vondu veðri asnaðist ég til að detta út fyrir. Það var svo mkil alda að í hvert skipti sem félagar mínir náðu taki á mér misstu þeir það þegar aldan vingsaði skipinu til. Ég missti klofstígvélin og allt í pati.
   Mér er það minnisstætt að þegar loksins var búið að koma mér um borð og ég all þrekaður þá sagði Grétar stýrimaður mér að andskotast niður, skipta um föt og koma strax að slægja. Ég gerði það en einum tíu árum síðar, þegar ég hitti hann aftur, þá sagðist hann hafa gert þetta til að taka frá mér sjokkið. Og sú var raunin, ég fékk aldrei neitt sjokk.
   Ég man líka vel að eftir því að þegar ég spurði útgerðina gvort ég fengi ekki stígvélin bætt þá kom það ekki til mála! Ég hitti forsvarsmenn útgerðarinnar aftur nú í vetur og rukkaði auðvitað um stígvélin en þeir létu mig hafa koníaksflösku í staðinn,” segir Össur í viðtalinu við Samúel 1994 og segist hafa litið svo á að þar með hafi hann verið kvittur við útgerðina.


Hræddur við að deyja?

„Nei, maður hafði engan tíma til þess. Ég held líka að ég sé eins og kötturinn, hafi níu líf. Ég er margoft búinn að drepast en hef alltaf komið upp aftur. Þannig er ég alla vega búinn með þrjú pólitísk líf og eitt af hinum,” sagði Össur 1994, en hann var þí Alþýðuflokknum. (Sex árum síðar var hann kjörinn formaður Samfylkingarinnar við stofnun þess flokks. Eitt lífið enn, eða hvað?)
  Össur segist líka stundum hafa verið heppinn þrátt fyrir allt. Hann hafi verið þarna enn úti á gaddinum fjarri fjölskyldu sinni og skítblankur. Magnús bróðir hans hafi þá fært honum fullt umslag af peningum, sem reyndust vera björgunarlaun, en Össur hafði verið á skipi sem dregið hafði annað vélarvana til hafnar.

Drykkja og hassreikingar í menntó

Í viðtalinu við Samúel þvertók Össur fyrir það að hafa verið blautur þó að hann hafi haft verulega gaman af að skemmta sér á skólaárunum. „Í seinni tíð hef ég ekki einu sinni þrek til að drekka brennivín að nokkru ráði en á þessum árum var verulega bleyta, menntaskólaæskan í Reykjavík drakk mikið og reykti mikið hass. Ég reykti þó ekki hass því ég hef hreinlega aldrei getað reykt neitt, ekki einu sinni sígarettu, en góðborgarar, sem nú eru komnir í stjórnunarstöður úti um allt þjóðfélag, svældu hass, að minnsta kosti í partíum, Það var ekki minna drukkið og reykt í menntaskólanum þá heldur en slíkt tengdist landsstoppunum hjá sjómönnum,” sagði Össur.


Útskrifaðist húfulaus

Hann útskifaðist síðan frá MR um vorið, eftir að hafa tekið síðasta hálfa árið utanskóla. Hann og fleiri sýndu þá hvað þeir voru róttækir og byltingarsinnaðir með því að neita að setja upp stúdentshúfu við útskriftina. Um þetta leiti gerði hann hins vegar sátt við foreldra sína og hefur átt góð samskipti við þá síðan. „Og mér þykir mjög vænt um þau núna,” sagði Össur í viðtalinu við Samúel.
  Er pólitískur ágreiningur enn ríkjandi milli feðganna? „Faðir minn hefur hneigst á síðari árum til sósíaldemókratisma fyrir góð orð frumburðarins þó hann viðurkenni það auðvitað ekki,” sagði Össur.


Lennti óvart í stúdentapólitíkinni

Hann tileinkaði sér það úr fari föður síns að vera mikil félagsmálavera. Hann lenti að eigin sögn óvart í stúdentapólitíkinni meðan hann lærði líffræði við Háskóla Íslands, var á lista til stúdentaráðs, þá varaformaður þess og að lokum formaður ráðsins. Þá var hann 23 ára.
   Þegar hér var komið var viðtal Samúels við umhverfisráðherann hálfnað, en við látum hér staðar numið í endurbirtingunni – að sinni að minnsta kosti.