Gjaldeyrir á svörtu

Landsmenn voru mátulega farnir að gleyma því hve ónotalegt hafði verið að búa á sínum tíma við gjaldeyris- höft  þegar tilkynnt var um nýja lagasetningu 2008 sem veitti Seðlabankanum víðtækar heimilidir til að takmarka eða stöðva tímabundið flutning fjármagns úr landi og gjaldeyrisviðskipti. Samúel dró fram tölublað nr. 18, sem kom úr árið 1977, en þar er löng grein um það þegar annar ritstjóranna settist við símann í fimm klukkustundir til að kanna hve miklum gjaldeyri honum tækist að afla á svarta markaðinum sem þá grasseraði. Hér er rifjað upp það helsta úr greininni.

Hafa ber í huga, að þetta var löngu fyrir tíð kreditkortanna og því var ferðamanninum nauðsynlegt að leggja upp með nægan gjaldeyri til fararinn allrar í reiðufé og ferðatékkum til að lenda ekki í vandræðum erlendis. Gjaldeyrisskammturinn var þá um 50 þúsund krónur. Árið áður hafði gjaldeyrisskammturinn verið 30 þúsund krónur sem lauslega áætlað svarar líklega til 130 þúsund króna í dag. Það liggur í augum uppi að sú upphæð hrykki skammt í dag væri verið að fara í tveggja til þriggja vikna utanlandsferð. Ætli sé ekki algengt að venjulegur ferðamaður teldi sig þurfa í það minnsta þrefalda þá upphæð í allt.

Þá var öldin önnur ... eða hvað?

Hafið það líka í huga, að þá tíðkaðist ekki að kaupa sólarlanda- gistingu með fullu eða hálfu fæði. Allan mat varð að greiða af gjaldeyrisskammtinum þegar út var komið. Sömu sögu var að segja um t.d. leikhúsmiða og annað slíkt, sem sjálfsagt þykir í dag að græja áður en haldið er utan. Á þessum tíma var jafnvel ekki hægt að greiða gistingu á bandarísku hóteli fyrirfram svo einhver dæmi séu tekin.
   Utanlandsferðir almúgamannsins voru ekki eins tíðar og nú. Kannski farið til Mallorka á eins eða tveggja ára fresti með Ingólfi í Útsýn eða Guðna í Sunnu. Þess á milli söfnuðu menn viðbótargjaldeyri við ferðamannaskammtinn og voru þess mörg dæmi, að kappið hafi verið svo mikið, að þegar farseðillinn var komin í hendur ferðamannsins hafi hann ekki lengur haft þörf fyrir gjaldeyrisskammtinn og jafnvel ekki átt fyrir honum. Hýran hafði öll verið farin í gjaldeyriskaup á svörtum markaði.
   Svæsnustu dæmin um kappsama gjaldeyrissafnara voru á þá leið, að þeir hafi verið svo iðnir við söfnunina, að þeir hafi loks greitt farseðilinn að hluta með ferðatékkum eða í beinhörðum  gjaldeyri.

Þeir sem seldu gjaldeyri á svörtu?

Listinn sem ritstjórinn hafði fyrir framan sig taldi átján til tuttugu nöfn. Margir viðmælendanna gátu síðan vísað á einn eða tvo til viðbótar. Það skal tekið fram að ritstjórinn lét þess ekki getið í hvaða tilgangi hann væri að kanna hversu mikinn gjaldeyri viðkomandi gæti útvegað honum. Hætt er við að þá hefði verið skellt á hann. Gjaldeyrissala á svörtu varðaði jú við lög.
   Ritstjórinn hafði enga þörf fyrir gjaldeyri þegar greinin var skrifuð og gerði engin gjaldeyriskaup. Hefðu viðskipti farið fram í öllum tilvikum hefði hann þurft að hafa í reiðufé sem svarar til fjögurra milljóna króna í dag til að snara fram að loknum hringingum þennan laugardag.
Greinin um gjaldeyrishamstur Samúels var upp á fjórar heilsíður og því er nauðsynlegt að draga hér aðeins fram helstu punkta í stuttu máli:

Flugmaður í millandaflugi var sá fyrsti sem Samúel hringdi í. Hann kvað það reglu fremur en undantekningu, að ef hann útvegaði einum nýjum aðila gjaldeyri hringdu tveir eða þrír vinir viðkomandi í kjölfarið. Ekkert að því.
Eftir langa búsetu erlendis flutti íslendingur heim með fulla vasa af gjaldeyri sem hann seldi með góðri álagingu. Hann var hinn kátasti þegar Samúel leitaði til hans og kvað peningana hafa ávaxtað sig vel á svarta markaðinum.
Varnarliðsmenn höfðu ákveðnar leiðir til að drýgja laun sín með því að selja vænan hluta þeirra til þurfalinganna handan girðinganna. Varnarliðsmennina munaði um að geta hækkað mánaðarlaunin um 20 pósent með þeim hætti að vetri til og um allt að 25 til 35 prósent yfir sumarmánuðina. Samúel frétti að veturinn áður væri áætlað að dollarar fyrir um jafnvirði 600 milljóna króna (að núvirði) hefðu þannig lekið út af vellinum og gert væri ráð fyrir að gjaldeyrisviðskipti varnarliðsmanna væru töluvert meiri þegar landsmenn legðust í sólarlandaferðir.

Blessaður herinn sem gerði Suðurnesjamenn ríka

Suðurnesjamenn gerðu margir út á varnarliðið. Keyptu húsnæði í misjöfnu ástandi og leigðu það varnarliðsmönnum, oft á uppsprengdu verði. Fengu leiguna að sjálfsögðu greidda í dollurum. Leigan var svo drýgð með gjaldeyrisskiptum – á leiðinni í bankann. Leiguhúsnæði var oft aðeins auglýst í fréttablöðum varnarliðsmanna en ekki bæjarblöðunum. Eitthvað dró úr þessari tekjulind Suðurnesjamanna þegar meira hafði verið byggt af íbúðarhúsnæði á varnarliðssvæðinu.
   Tónlistarmaður, sem bjó á þessum tíma í Keflavík, sagði Samúel að þegar það fréttist að einhver syðra væri á leið í utanlandsferð væri oft mikið hringt til að falbjóða valútu. Öllum var það mikið kappsmál að koma gjaldeyrinum í almennilegt verð frekar en að skila honum í bankann eins og lög gerðu þó ráð fyrir.

Fólk í þjónustustörfum drjúgt í gjaldeyrisbraskinu

Ýmsir þjónustuaðilar, sem afgreiddu erlenda ferðamenn, sátu um þann gjaldeyri sem skilaði sér í kassann fyrir veitta þjónustu. Þannig komust gífurlegar fjárhæðir í umferð á svarta markaðinum. Hér átti t.d. í hlut verslunarfólk, leiðsögumenn, leigubílstjórar og hótelstarfsfólk.
   Í grein Samúels var tekið dæmi af leiðsögumanni sem ritstjórinn ræddi við. Hann hafði unnið við það í heilt sumar að fara Gullna hringinn með erlenda ferðamenn. Síðustu vikuna tók hann til við að sanka að sér gjaldeyri fyrir sig og félaga sína, en þeir voru á leið í utanlandsferð. Á einni viku sagðist hann hafa safnað 250 þúsund krónum í gjaldeyri (jafnvirði 750 til 800 þúsunda í dag.) Þegar túristarnir heyrðu af íslenskum gjaldeyrishömlum voru þeir boðnir og búnir að selja honum af gjaldeyri sínum með fimm prósent álagi. Allir högnuðust.

Lánin endurgreidd í erlendum monnípeningum

Þeir sem stunduðu milliríkjaviðskipti af einhverju tagi gættu þess að láta greiða sér hluta umboðslauna sinna inn á erlenda bankareikninga til að tryggja sér nægan gjaldeyri í utanlandsferðum sínum.
   Þá var Samúel minntur á að öðru hverju birtust smáauglýsingar í dagblöðunum þar sem falast var eftir láni, sem yrði endurgreitt að hluta eða að öllu leiti í erlendum gjaldeyri. (Á tímum Samúels var lánastarfsemi bankanna nefnilega jafn takmörkuð og hún er allt í einu orðin í dag. Tæpast hægt að kreista út úr bankanum sínum nema jafnvirði tveggja til þriggja mánaða launa.)

Hirti gjaldeyrinn - henti farseðlinum

Að lokum skal svo sagt frá einni aðferð landans til gjaldeyrisöflunar til viðbótar við þær sem áður eru nefndar:
   Algengt var að gjaldeyrissafnarar keyptu dagsferðir til Grænlands þar eð fullur gjaldeyrisskammtur fékkst til slíkra ferða þó þær stæðu ekki nema í tæpan sólarhring. Tveir viðmælendur Samúels bentu honum á þessa aðferð. Sögðust báðir hafa hagnýtt sér hana. Hvorugur fór til Grænlands. Öðrum hafði tekist að fá farseðilinn endurgreiddan þegar hann hafði framvísað honum við gjaldeyrisúttektina eins og skylt var. Hinn nennti ómögulega að hafa fyrir því. Kostuðu Grænlandsferðirnar þó skildinginn.

Sumir jafnari en aðrir

Við ljúkum svo þessari upprifjun á frásögn ritstjórans af atviki sem hann varð sjálfur vitni að á ferðaskrifstofu 1976 þegar hann var að kaupa utanlandsferð á ferðaskrifstofu í borginni. Sannar hún að alltaf eru einhverjir jafnari en aðrir. Hjá næsta afgreiðslumanni við hliðina sat opinber starfsmaður sem var að ganga frá ferð sem hann þurfti að fara í embættiserindum.
   Embættismaðurinn keypti pakkaferð (flug og hótel) sem hentaði honum ágætlega þar eð dagafjöldinn var sá hinn sami og erindi hans ytra mundi standa. Gott hjá honum. En svo dró hann upp ferðatékkahefti og greiddi fyrir ferðina úr því. Svipaða upphæð og nam almennum gjaldeyrisskammti. Svo kórónaði hann allt saman með því að segja afgreiðslustúlkunni að hafa ekki fyrir því að bóka hann inn á hótelið sem innifalið var í pakkanum. Hann mundi gista á mun fínna hóteli og greiða fyrir það þegar hann kæmi út.