Þegar á reynir er ástin ekki sönn

Pressan/Birgitta

Þetta var merkileg helgi. Í fyrsta sinn í sögu lýðveldisins gafst fólki tækifæri til að greiða atkvæði um einstakt mál sem hefur verulega þýðingu fyrir framtíðarhagsmuni og möguleika landsins en ekki síður var þetta tækifæri til að taka afstöðu í því grundvallarmáli að engin ríkisábyrgð er á skuldbindingum einkabanka, hvorki hér heima né annars staðar í Evrópu.

Skilaboðin til heimsbyggðarinnar eru augljós og eftirtektarverð. Samningsstaða okkar Íslendinga hefur augljóslega styrkst um leið og samninganefndir Breta og Holllendinga hljóta að átta sig á að umboðið til samninga frá íslensku þjóðinni er verulega þrengra en áður.

Vel nýtt tækifæri

Sem betur fer nýtti þjóðin það tækifæri vel sem hún fékk um helgina. Kosningaþátttakan var góð og niðurstaðan getur vart verið skýrari. Ekki ætla ég hér að fara yfir þá ömurlegu samninga sem ríkisstjórnin skrifaði undir í tvígang á síðasta ári og ber pólitíska ábyrgð á – þjóðin hefur hafnað þeirri dellu. Vil ég heldur ræða stuttlega þjóðaratkvæðagreiðslur, framtíð þeirra og framgang.

Fyrir þau okkar sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni er hún eitthvað sem fer með manni inn í framtíðina og þegar barnabörnin spyrja um gangverk lýðræðisins og sögu þess þá er gaman og gott að geta sagt, - já, að sjálfsögðu tók ég þátt og nýtti rétt minn til tjáningar og þátttöku í lýðræðinu í fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslunni á lýðveldistímum.

Makalaus skilaboð

Verra er hins vegar að upplifa þau skilaboð sem forsætisráðherra þjóðarinnar sendi fólki, ekki síst ungu fólki um réttinn til að greiða atkvæði. Þau makalausu skilaboða að sitja heima. Er ég hrædd um að baráttumenn í sögunni fyrir lýðræði okkur til handa og baráttukonur fyrri ára fyrir kosningarétti kvenna hafi snúið sér við í gröfinni við það að heyra svona ótrúleg skilaboð við þessa sögulegu þjóðaratkvæðagreiðslu frá forsætisráðherra landsins ...og þeim fyrsta sem er kona.

Við Íslendingar höfum stært okkur af því að vera lýðræðisþjóð, við viljum nýta okkur réttinn til að kjósa og tjá okkur með þeim hætti sem okkur gefst kostur á. Á því má ekki verða breyting. Forsætisráðherra vinstri stjórnarinnar, hugsaði ekki málið til lengri tíma, einu sinni sem oftar. Líklegt er að þjóðaratkvæðagreiðslum muni fjölga í framtíðinni. Þá verða þær væntanlega um mál sem ríkisstjórn þess tíma mun ekki hafa klárað einhverra hluta vegna. Í ljósi framgöngu Jóhönnu Sigurðardóttur munu forsætisráðherrar framtíðarinnar hugsanlega  gera lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslum sem þá snerta því það er erfitt að sitja undir dómi frá þjóðinni.

En það verða þeir að gera og það sem meira er – það verður skylda þeirra að hvetja þjóðina til þátttöku og virkja hina lýðræðislegu afstöðu þótt það henti þeim illa. Ég er ekki sammála því að forsætisráðherrar eigi að segja sjálfkrafa af sér ef mál sem þeir hafa beitt sér fyrir fæst ekki samþykkt hjá þjóðinni þótt vinnubrögð megi að sjálfsögðu fordæma. Hins vegar má fyllilega rökstyðja afsagnarkröfu þegar forsætisráðherra beinlínis gerir lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslu sem slíkri og letur þar með fólk til lýðræðislegrar þátttöku. Það út af fyrir sig er stórhættulegt lýðræðinu, tilvist þess og þróun.

Allir flokkar bera ábyrgð

Það er hæglega hægt að spyrja af hverju ferlið allt í kringum þjóðaratkvæðagreiðslur skuli ekki vera lengra á veg komið en raun ber vitni. Hægt er að benda á alla flokka sem bera hér ábyrgð – ekki einn umfram annan þótt hatursmenn Sjálfstæðisflokksins sjái þetta í öðru ljósi.

Á síðasta landsfundi okkar sjálfstæðismanna undirstrikuðum við að setja eigi almenn lög um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þegar forsetinn synjaði fjölmiðlalögunum staðfestingar árið 2004 reyndum við m.a. í gegnum stjórnarskrárnefndina sem þá var að störfum að efna til umræðna um synjunarvald forsetans og hvort ekki væri rétt að setja almenn lög um þjóðaratkvæðagreiðslur frekar en að forsetinn hefði einn þetta vald að skjóta málum til þjóðarinnar.

Undirtektir voru dræmar, sérstaklega af hálfu Samfylkingar sem sló skjaldborg um synjunarvald forsetans, líklega einu skjaldborgina sem nokkurn tímann verður merkjanleg af hálfu þess flokks.  Nú mega menn ekki misskilja mig og halda að nú taki við gagnrýni á forsetann.  Forsetinn tók þessa umdeildu en vel réttlætanlegu ákvörðun í janúar í ljósi þess sem hann ákvað árið 2004. Hefur hann síðan verið betri talsmaður á nokkrum dögum fyrir okkur Íslendinga vegna Icesave  en ríkisstjórnin á því rúma ári sem hún hefur haft til að koma sér að verki. Kannski ekki hörð samkeppni en engu að síður þakkarverð.

Eftir stendur að farvegur þjóðaratkvæðagreiðslna verður að vera skýrari en hann er  í dag og ekki á valdi eins manns.  Forsetar koma og fara en þjóðin, hennar líf og tilvist heldur áfram.

Að þessu þarf að vinna og gott að skynja að aukinn skilningur er á því að setja almenn lög um þjóðaratkvæðagreiðslur  þótt þær megi aldrei vera leið til að koma í veg fyrir pólitíska ábyrgð eða fyrir stjórnmálamenn að skjóta sér undan afstöðu.

Um slíka löggjöf verða stjórnmálaflokkarnir að bera gæfu til að koma sér saman. Það er hins vegar merkilegt að þeir flokkar, VG og Samfylking, sem fyrir hverjar kosningar hafa talið sig meira lýðræðiselskandi en aðrir skuli í tvígang á tæpu ári hafa hafnað því að færa mikilvæg mál fyrir þjóðina til ákvörðunar. Þegar á reynir er ástin ekki sönn. Hverju skyldi það nú sæta?