10. sep. 2009 - 09:05Ólafur Arnarson
Barack Obama, forseti Bandaríkjanna, ávarpaði báðar deildir Bandaríkjaþings, og bandarísku þjóðina, í nótt að íslenskum tíma. Obama lagði mikið undir í ræðu sinni, sem fjallaði um eitt helsta baráttumál hans – umbætur í heilbrigðisþjónustu og sjúkratryggingum í Bandaríkjunum. Bandaríkin eru eina þróaða lýðræðisríkið í heiminum, sem ekki tryggir öllum þegnum sínum heilbrigðisþjónustu. Í heila öld hefur staðið pólitísk barátta um þetta risavaxna mál og ræða forsetans í nótt kann að vera mikilvægasta ræða hans á forsetaferlinum.
Bandaríkin eru nokkuð sér á parti meðal þróaðra ríkja þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Þáttur ríkisins er afar takmarkaður og einskorðast nánast við eldri borgara og þá sem eru á framfæri ríkisins. Bandaríska ríkið kemur lítt að sjúkratryggingum og talið er að á bilinu 30-45 milljónir manna í Bandaríkjunum séu að öllu leyti án sjúkratrygginga – eða 10-15 prósent þjóðarinnar. Samt verja Bandaríkin nær helmingi meiru í heilbrigðismál, miðað við höfðatölu, en önnur þróuð ríki.
Í Bandaríkjunum eru margir fremstu spítalar í veröldinni og háskóla- og rannsóknarsjúkrahús þar eru í fremstu röð. Samt er málum svo háttað, að stórir hópar hafa lítinn aðgang að þjónustu heilbrigðiskerfisins. Með lögum er tryggt, að engum er neitað um bráðaaðstoð – bráðadeildir eru skyldugar til að hjúkra þeim, sem þangað leita í neyð, hvort sem þeir eru tryggðir eða ekki – en jafnvel þeir, sem eru með sjúkratryggingar, eiga það á hættu að missa tryggingu sína hvenær sem er.
Ótal mörg dæmi eru um að tryggingafélög setja reglur um hámarksgreiðslur til viðskiptavina, sem valda því að hætta verður t.d. krabbameinsmeðferð vegna þess að kostnaður er kominn yfir leyfileg mörk. Tryggingafélögin hafa getað sett sínar eigin reglur um hámarkskostnað á hverju ári auk þess sem þeim hefur verið heimilt að ógilda tryggingar fólks, þegar heildarkostnaður hefur verið kominn yfir ákveðin mörk. Af þessum sökum hefur það gjarnan verið ávísun á fjárhagslega örbirgð komi upp alvarleg veikindi í fjölskyldunni.
Obama leggur mikið undir
Obama er einhver mesti ræðumaður, sem fram hefur komið í bandarískum stjórnmálum. Þar skipar hann sér í sveit með Bill Clinton, Ronald Reagan og John F. Kennedy. Í nótt talaði hann í 48 mínútur og þurfti 47 sinnum að gera hlé á ræðu sinni vegna klapps og fagnaðarláta. Einu sinni þurfti hann að gera stutt hlé vegna þess að repúblikanar, andstæðingar hans, gerðu köll að honum og hlógu þegar hann viðurkenndi að vissulega ætti eftir að finna endanlega útfærslu á áætlun hans um umbætur í heilbrigðismálum.
Fyrirfram var vitað að ræðan í nótt yrði einhver hin mikilvægasta á forsetaferli Obama. Heilbrigðismál eru eitt helsta baráttumál hans og ljóst að, þegar kreppu og fjármálahruni sleppir, verða það heilbrigðismálin, sem munu skera úr um það hvort hann hefur haft erindi sem erfiði í þessu valdamikla og erfiða embætti. Það þarf engum að koma á óvart þó að Obama setji heilbrigðismál í öndvegi. Svartir íbúar Bandaríkjanna eru ríflega tíu hundraðshlutar þjóðarinnar. Rúmlega helmingur þeirra, sem ekki hafa sjúkratryggingar, eru hins vegar svartir. Umbætur í heilbrigðismálum eru því hluti af réttindabaráttu svartra í Bandaríkjunum.
Obama vék að því í ræðu sinni, að Theodore Roosevelt hefði, fyrstur Bandaríkjaforseta, gert það að stefnumáli sínu að opna aðgang allra Bandaríkjamanna að heilbrigðisþjónustu. Síðan er liðin heil öld. Obama sagði, að þó hann væri ekki fyrsti forsetinn til að gera þetta mikilvæga mál að sínu þá væri hann staðráðinn í að tryggja framgang þess og verða þannig síðasti forsetinn, sem þarf að kljást við þetta erfiða verkefni. Það er því óhætt að segja að hann hafi lagt allt undir í þessu máli.
Obama kom inn á það, að þegar hann tók við embætti síðastliðinn vetur hafi Bandaríkin staðið frammi fyrir mestu fjármálakreppu, sem komið hafi upp frá því í heimskreppunni miklu fyrir tæpum áttatíu árum. Tekist hefði að bjarga bandaríska hagkerfinu frá brún hyldýpisins. Mikill vandi væri samt framundan. Hann minnti þingmenn á að ekki dygði að óttast framtíðina heldur yrðu þeir að taka að sér að móta hana.
Áætlun í þremur liðum – ekkert lendir á skattborgurum
Forsetinn fór yfir áætlun sína í heilbrigðis- og sjúkratryggingamálum. Í stórum dráttum er áætlun forsetans í þremur liðum.
Allar þær milljónir manna, sem þegar eru með sjúkratryggingar, geta verið vissar um að ekki verður hróflað við þeim að öðru leyti en því, að tryggt verður að tryggingarfélög geta ekki fellt niður tryggingar þeirra vegna sjúkdóma, sem fólk þjáðist af áður en það fékk tryggingu, og að tryggingarfélögum yrði bannað að setja hámark á tryggingabætur. Meira en 80 prósent Bandaríkjamanna hafa sjúkratryggingu.
Tryggingafélögum verði gert skylt að bjóða smærri fyrirtækjum og einstaklingum, sem ekki njóta trygginga nú, aðgang að tryggingum á sanngjörnu og viðráðanlegu verði. Á móti komi að öllum verði skylt að kaupa sér tryggingu.
Þeir, sem sannanlega hafa ekki efni á að kaupa sér tryggingu á markaði, fái aðgang að tryggingu hjá tryggingafélagi, hugsanlega ríkisreknu eða samvinnufélagi.
Forsetinn lofaði því að skattborgarar muni ekki lenda í viðbótarkostnaði vegna áætlunar hans, sem hann telur að muni kosta um 900 milljarða dollara á nokkrum árum. Sparnaður annars staðar í hinu geysilega dýra heilbrigðiskerfi Bandaríkjanna muni borga fyrir áætlunina, sem tryggi öllum Bandaríkjamönnum aðgang að heilbrigðisþjónustu.
Andstæðingar forsetans hafa fyrst og fremst tvennt við áætlun hans að athuga. Annars vegar mega repúblikanar ekki til þess hugsa að ríkið komi með neinum hætti inn í sjúkratryggingakerfi landsins auk þess sem þeir segjast ekki trúa því að enginn viðbótarkostnaður lendi á skattborgurum við það að tryggja öllum Bandaríkjamönnum tryggingar. Hins vegar eru það demókratar á vinstri vængnum, sem vilja helst að ríkið taki yfir allar sjúkratryggingar í Bandaríkjunum. Einnig hafa repúblikanar gagnrýnt að áætlun forsetans tekur ekki á því að verulegur munur er á reglum í einstökum fylkjum Bandaríkjanna, sem hindrar samkeppni milli fylkja um tryggingar.
Kennedy andinn sveif yfir vötnum
Obama skoraði á vini Edwards heitins Kennedys í þinginu að fylkja sér um farsælar umbætur í heilbrigðis- og sjúkratryggingamálum. Hann minnti á samstarf Kennedys og Orrins Hatch, öldungadeildarþingmanns repúblikana frá Utah. Hann vék einnig að samstarfi Kennedys við John McCain, öldungadeildarþingmann frá Arizona, sem var frambjóðandi repúblikana í forsetakosningunum síðastliðið haust. Forsetinn vitnaði í bréf, sem Kennedy skrifaði honum í maí síðastliðnum, eftir að honum varð ljóst að heilaæxli hans myndi draga hann til dauða. Í bréfinu sagðist Kennedy trúa því að það myndi falla í hlut Obama að verða forsetinn sem muni skrifa undir lög, sem tryggja öllum Bandaríkjamönnum aðgang að heilbrigðisþjónustu.
Ekkja Kennedys sat við hlið Michelle Obama, forsetafrúar, og héldust þær í hendur þegar forsetinn talaði um baráttu Kennedys fyrir sjúkratryggingum til handa öllum Bandaríkjamönnum. Synir Kennedys voru líka á pöllunum og hlýddu á þegar Obama lýsti því hvernig faðir þeirra hefði fengið að kynnast því að tvö barna hans greindust með krabbamein og þeirri skelfingu sem slíku fylgir. Kennedy hefði gert sér grein fyrir því hversu hryllilegt það væri fyrir hvern sem er að þurfa að segja fjölskyldu sinni, að vissulega væri til lækning á þeim sjúkdómi, sem barn eða maki hefði, en því miður hefði hann ekki efni á að borga fyrir þá lækningu.
Vel tekið
Obama sagðist ekki myndu eyða tíma í þá, sem teldu það vænlegt til vinsælda að drepa frumvarp hans um umbætur í heilbrigðisþjónustu. Tíminn til að þrasa og kýta um málið væri liðinn. Nú væri runninn upp tími aðgerða.
Eins og við var að búast tóku repúblikanar ræðu forsetans ekki vel. Þingmenn þeirra klöppuðu þó þegar Obama sagðist myndu leggja lið baráttumáli þerra fyrir því að hömlur verði settar á skaðabótamál gegn læknum fyrir mistök í starfi. Slík skaðabótamál eru komin út í hreinar öfgar í Bandaríkjunum og demókratar hafa lengi staðið í vegi fyrir tilraunum repúblikana til að takmarka málshöfðanir gegn læknum og fleirum vegna tjóns, sem fólk telur sig hafa orðið fyrir.
Það vakti þó athygli, að á Fox sjónvarpsstöðinni, sem talin er sérlega hlynnt repúblikönum og þar með andsnúin Obama, sögðu álitsgjafar að þó að þeim hefði ekki þótt mikið koma til boðskaparins hjá forsetanum þá hefði hann sennilega farið langt í að sveigja þjóðina á sitt band í málinu. Hann hefði náð að „selja“ málið. Út á það gengur jú leikurinn.
Obama var þó ekki síður að reyna að ná til eigin flokksmanna en repúblikana. Demókratar hafa meirihluta í báðum deildum Bandaríkjaþings og forsetinn þarf að finna þann gullna meðalveg, sem dregur bæði vinstri sinna og íhaldsmenn í hans eigin flokki til fylgis við áætlun hans. Íhaldssamir demókratar eru jafnvel enn tregari í taumi en repúblikanar í þessum efnum, en það getur verið erfitt að standa gegn forseta úr sama flokki.
Obama lagði mikið undir með því að ávarpa þing og þjóð um þetta eina mál. Hann getur ekki komið aftur og talað um sama mál. Hann verður nú að treysta á að hann hafi náð að vinna máli sínu nægilegt fylgi þannig að það náist í gegn í viðunandi búningi. Hafi það ekki tekist er óhætt að fullyrða að forsetinn hafi skaðað sig mikið. Hafi Obama tekist ætlunarverk sitt með ræðu sinni í nótt er ljóst að hann mun leiða mikla þjóðfélagsbreytingu í Bandaríkjunum, ekki minni en þá, sem varð um miðjan sjöunda áratuginn, er barátta blökkumanna fyrir eðlilegum mannréttindum bar loks árangur í kjölfar morðsins á John F. Kennedy.