29. sep. 2009 - 15:00Ólafur Arnarson
Í byrjun september birti Fjármálaráðuneytið „Eigendastefnu ríkisins í fjármálafyrirtækjum“ á vefsíðu sinni. Í inngangi þessa 10 blaðsíðna plaggs er tekið fram, að vegna þess að nú eigi ríkið eignarhluti í nokkrum fjármálafyrirtækjum þyki æskilegt og óhjákvæmilegt að skilgreina vel hlutverk og ábyrgð ríkisins sem eiganda sem og markmið með eignarhaldi ríkisins.
Hver skyldu svo markmiðin vera?
Þrjú meginmarkmið eru skilgreind. Ríkið vill stuðla að uppbyggingu heilbrigðs og öflugs fjármálakerfis, sem þjónar hagsmunum íslensks samfélags. Það vill byggja upp traust og trúverðugleika á íslenskum fjármálamarkaði og það vill fá arð af því fé, sem það leggur til íslenskra fjármálafyrirtækja. Þetta er allt mjög gott og blessað eins langt og það nær.
Undirmarkmiðin eru fjögur. Það á að tryggja samkeppni á fjármálamarkaði til framtíðar. Fjármálastofnanir ríkisins eiga að haga starfsemi sinni þannig, að rekstur þeirra sé skilvirkur, markvisst sé unnið að endurskipulagningu og stuðlað að nýsköpun og þróun starfseminnar. Þá er áréttað að bankar og fjármálastofnanir, sem ríkið á eignarhluti í, þjóni markvisst heimilum og fyrirtækjum í landinu. Í þessum tilgangi skal sérstök áhersla lögð á að gera fólki kleift að standa við skuldbindingar sínar og styðja við lífvænleg fyrirtæki. Að lokum er tekið fram að við sölu á eignarhlutum ríkisins skuli lögð áhersla á að eignaraðild í fjármálafyrirtækjum verði dreifð.
Það er í sjálfu sér ekkert að þessum markmiðum. Þau eru mjög almennt orðuð og það markverðasta við þau er að það skuli hafa tekið næstum því heilt ár, frá því ríkið tók yfir nánast allt bankakerfið í landinu, þar til einhver vísir að stefnumörkun hins nýja eiganda varð til.
Áframhaldandi lestur plaggsins veldur hins vegar miklum vonbrigðum. Það er greinilegt að „Eigendastefna ríkisins í fjármálafyrirtækjum“ er skrifuð af embættismönnum fyrir embættismenn. Þýðingarlaust orðagjálfrið ætlar allt lifandi að drepa og engin leið er að draga neinar ályktanir um eigendastefnu ríkisins út fráþessu plaggi. Skilvirknin, sem þarna kemur fram, minnir um margt á kvikmyndina um „Ástrík í Rómarborg“ þar sem Gallarnir vösku voru sendir frá einum glugga til annars í kerfinu til að fá úrlausn sinna mála þannig að á endanum varð hringavitleysa úr öllu saman.
Enda er skilvirknin í íslenska bankakerfinu í dag slík, að skrifræðissérfræðingar í heimsklassa mættu vera stoltir af sköpunarverkinu.
Bankastjórar í krafti hvers?
Það vekur athygli, að ríkið sjálft virðist lítið fara eftir eigendastefnu sinni. Hefur t.d. starf einhvers bankastjóra verið auglýst hjá ríkinu? Ekki held ég það. Finnur Sveinbjörnsson, bankastjóri Kaupþings, var settur í það starf skömmu eftir hrun. Hann virðist helst hafa unnið það sér til ágætis að hafa verið vel tengdur forystumönnum Sjálfstæðisflokksins. Varla var hann ráðinn vegna afburðaárangurs í bankakerfinu, en tæpu ári áður en hann var ráðinn bankastjóri Kaupþings var hann látinn fara frá Icebank (Sparisjóðabankanum) eftir að hafa skuldsett þann banka upp í rjáfur.
Birna Einarsdóttir, bankastjóri Íslandsbanka, virðist helst hafa það sér til ágætis að hafa starfað innan Glitnis fyrir hrun og verið svo heppin að bankinn gekk aldrei frá kúluláninu, sem hún átti að fá til kaupa á hlutabréfum í bankanum. Hún hefur afrekað það að stýra tveimur nafnabreytingum á Íslandsbanka – fyrst yfir í Glitni fyrir hrun og svo aftur yfir í Íslandsbanka eftir hrun. Ekki var hún valin til starfsins eftir auglýsingu.
Ásmundur Stefánsson, bankastjóri Landsbankans, var ekki ráðinn eftir auglýsingu. Hann réð sig sjálfur eftir að Elín Sigfúsdóttir sagði starfi sínu lausu fyrr á þessu ári. Það er raunar algerlega óskiljanlegt að bankaráð Landsbankans skuli ekki hafa nýtt tækifærið, sem gafst þegar Elín óskaði eftir að láta af störfum, til að auglýsa stöðu bankastjóra lausa til umsóknar.
Er það eitthvað minni eða betri spilling, þegar embættismenn og kommissarar olnboga sig að kjötkötlunum en þegar auðkýfingar ráðskast með fjármálafyrirtæki sín?
Hver hefur valið þá sem sitja í bankaráðum ríkisbankanna?
Hver hefur ráðið skilanefndir bankanna? Hver setur bankaráðum og skilanefndum reglur og fylgist með því að farið sé eftir þeim? Eigendastefna ríkisins í fjármálafyrirtækjum fjallar í löngu máli um hitt og þetta varðandi rekstur, stjórnun og gegnsæi í fjármálastofnunum ríkisins en það er því miður allt froðusnakk. Ekki síst þegar horft er til þess að bankarnir og skilanefndirnar fara sínu fram og gefa hverjum þeim, sem gagnrýnir framgöngu þeirra og starf, langt nef.
Staðreyndin er sú, að ríkisbankakerfið á Íslandi, sem samanstendur af ríkisbönkunum og skilanefndum gömlu bankanna, er á methraða að verða subbulegt spillingarkerfi.
Landsbankinn þverbrýtur eigin reglur
Bankarnir sjálfir þykjast alheilagir og hafa í einhverjum tilfellum komið sér sjálfir upp vinnureglum, sem í orði kveðnu eiga að tryggja gegnsæi og forða spillingu. Þegar á reynir er lítið hald í þeim reglum vegna þess að bankarnir fara einfaldlega ekki eftir sínum eigin reglum.
Þó að ríkisbankakerfið hér á landi samanstandi af öllum ríkisbönkunum og skilanefndum gömlu bankanna er ekki úr vegi að líta sérstaklega á Landsbankann, sem vegna Icesave svikamyllu gamla Landsbankans mun án efa verða í beinni eigu íslenska ríkisins um langa hríð.
Landsbankinn hefur komið sér upp reglum um aðgerðir gagnvart fyrirtækjum í erfiðleikum. Í inngangi að reglunum er sérstaklega vísað í álit Samkeppniseftirlitsins nr. 3/2008, sem beinir því til viðskiptabanka í eigu ríkisins að við „ákvarðanir sem áhrif geta haft á framtíð fyrirtækja og samkeppni á Íslandi verði höfð hliðsjón af 10 meginreglum. Helstu meginreglur álitsins snúa að því að raska samkeppni sem minnst þegar kemur að endurskipulagningu fyrirtækja, auk þess að tryggja gegnsæi og hlutlægni við úrvinnslu mála eftir því sem kostur er.“
Landsbankinn skiptir aðgerðaáætlun vegna rekstrarhæfra fyrirtækja í þrjá flokka eftir því hve vandi þeirra er alvarlegur.
Fyrsti flokkur (A) kveður á um skuldbreytingu og frestun afborgana að hluta eða öllu leyti. Sérstaklega er tekið fram að við skuldbreytingu geti komið til hækkunar vaxtakjara.
Annar flokkur (B) kveður á um frekari skuldbreytingu. Þarna býður bankinn upp á að fresta jafnvel greiðslu vaxta og tekur skýrt fram að slík skuldbreyting geti leitt til hækkunar vaxtakjara líkt og í A. Þá er vikið að þeim möguleika, að hluta skulda verði breytt í víkjandi lán eða hlutafé og ef lánum sé breytt í hlutafé skuli það nema 35-45 prósentum heildarhlutafjár jafnframt því, sem tekið verði veð í hlutum annarra hluthafa til að auðveldlega sé hægt að taka fyrirtækið yfir með hröðum og skilvirkum hætti. Bankinn hyggst sem sé ekki ganga inn í hlutafélög öðru vísi en að hafa kverkatak á öðrum hluthöfum.
Þriðji flokkurinn (C) kemur til þegar bankinn tekur yfir fyrirtæki (væntanlega í krafti stöðu sinnar eftir að hafa nýtt sér leið B til að ná yfirburðastöðu gagnvart öðrum hluthöfum í einhverjum tilfellum). Leið C verður einungis farin þegar um stærri fyrirtæki er að ræða.
Landsbankinn setur sér skýrar reglur varðandi aðkomu að fyrirtækjum, sem hann eignast hlut í vegna skuldbreytingar. Þar er sérstaklega kveðið á um stjórnarsetu. Bankinn segist áskilja sér rétt til að eiga fulltrúa í stjórn en bætir við að „Almennt mun bankinn fremur nýta sér áheyrnarrétt en skipa fulltrúa í stjórn...“.
Landsbankinn setti í maí á fót sérstakt eignaumsýslufélag til að halda utan um hluti, sem bankinn eignast í fyrirtækjum í fjárhagserfiðleikum. Félag þetta heitir Vestia ehf. og framkvæmdastjóri þess er Steinþór Baldursson, sem áður var forstöðumaður fyrirtækjaráðgjafar Landsbankans um árabil. Þórður Ólafur Þórðarson, sem einnig hefur starfað hjá Landsbankanum, starfar ásamt Steinþóri hjá Vestia.
Svo sem gefur að skilja eru verkefni Vestia ærin. Ætla skyldi að helstu stjórnendur félagsins hefðu nóg á sinni könnu. Þeir Steinþór og Þórður virðast hins vegar vera miklar hamhleypur til verka. Nýverið hafa þeir tekið sæti í stjórnum tveggja fyrirtækja, sem Landsbankinn hefur verið að leysa til sín hluti í. Hér er um að ræða Teymi og Geysir Green Energy – engin smáfyrirtæki.
Þórður er stjórnarformaður Teymis og Steinþór óbreyttur stjórnarmaður. Þeir eru báðir óbreyttir stjórnarmenn hjá GGE. Þetta þykir vel af sér vikið hjá þeim félögum, en almennt er talað um að menn, sem 
ekki gegna öðrum störfum, geti með góðu móti sinnt 4-5 stjórnarsetum. Þeir Steinþór og Þórður láta sig lítið muna um að sitja í tveimur krefjandi stjórnum auk þess að annast daglegan rekstur Vestia, sem fer sívaxandi eftir því sem fleiri fyrirtæki lenda í vandræðum gagnvart Landsbankanum.
Það er einnig athyglisvert að stjórnarseta þeirra félaga gengur beint gegn yfirlýstri stefnu Landsbankans varðandi stjórnarsetu í fyrirtækjum, sem bankinn eignast með umbreytingu skulda í hlutafé.
Það þarf ekki að koma á óvart þó að bönkunum gangi illa að framfylgja stefnu stjórnvalda um að aðstoða heimilin, eða auglýsa stöður bankastjóra og annarra framkvæmdastjóra, þegar þeir geta ekki einu sinni farið eftir sínum eigin reglum.
Það er vert að velta því fyrir sér hvort bankaráð Landsbankans hefur lagt blessun sína yfir þessa stjórnarsetu starfsmanna bankans í trássi við starfsreglur bankans. Eða eru starfsreglur Landsbankans bara eitthvað ofan á brauð?
Nýr spillingaraðall
Í skjóli íslenska ríkisins er að verða til ný forréttindastétt, sem skákar í skjóli óskilvirkni og ógegnsæis ríkisrekstrar. Í ríkisrekstri er það nefnilega svo að það er enginn eigandi. Stjórnendurnir virðast fara sínu fram og gefa eigendum og eftirlitsaðilum langt nef og jafnvel löngutöng ef því er að skipta.
Hverjir eru svo þessi stjórnendur? Jú, þetta eru að stórum hluta þeir sömu og fleyttu rjómann ofan af þeirri vitleysu og spillingu, sem viðgekkst innan bankakerfisins fyrir hrun að viðbættum nokkrum ríkisbubbum, sem í skjóli pólitískra tengsla hafa náð að olnboga sig að kjötkötlunum.
Á Íslandi er að verða til elíta, sem baðar sig í peningum almennings og gefur skítinn einan fyrir þennan sama almenning og þær hörmungar, sem íslensk heimili og fyrirtæki eru að ganga í gegnum í kjölfar hrunsins, sem bubbarnir bera ábyrgð á.
Slæmt var bankakerfið fyrir hrun, en spillingin undir pilsfaldi ríkisins og með þegjandi samþykki þess er algerlega óþolandi.