Ellefu firrur um Icesave

1.    Icesave innstæður eru á ábyrgð íslenska ríkisins.

Fyrir setningu neyðarlaga voru innstæður í íslenskum bönkum tryggðar af tryggingarsjóði innstæðueigenda. Gildir einu hvort útibúið er innanlands eða erlendis. Tryggingarsjóðurinn er hins vegar sjálfseignarstofnun en fjármálafyrirtæki eru aðilar að sjóðnum og fara með meirihluta í stjórn.  Ef upphæð í sjóðnum dugar ekki fyrir lágmarksvernd innstæðueigenda þá er sjóðnum m.a. heimilt að taka lán.  Trúverðugur sjóður er hagsmunamál fjármálafyrirtækja og hluti af því sem þeir selja – þ.e. öryggi innstæðna og trúverðugleiki.  Íslenska ríkið er ekki og hefur aldrei verið í ábyrgð fyrir greiðslum í sjóðinn né því að upphæð í sjóðnum dugi til greiðslu lágmarkstrygginga.

2.    Jafnræðisregla ESB bannar mismunun innlendra innstæðna og Icesave.

Í október 2008 ákváðu stjórnvöld að innlendar innstæður nytu ríkisábyrgðar.  Slíkt hið sama var ekki boðið fyrir innstæður erlendis.  Því er títt haldið fram að þetta standist ekki jafnræðisreglu ESB enda sé verið að mismuna á grundvelli þjóðernis.  Það er rétt að jafnræðisregla ESB bannar mismunun á grundvelli þjóðernis. Það var hins vegar ekki verið að gera upp á milli manna á grundvelli þjóðernis.  

Til þess að tryggja að greiðslukerfið á Íslandi stöðvaðist ekki sem hefði stöðvað atvinnulífið þá var gripið til aðgerða innanlands.  Innlendar innistæður, hvort sem er í eigu Íslendinga eða útlendinga, voru ríkistryggðar.  Innstæður í erlendum útibúum, hvort sem þær voru í eigu Íslendinga eða útlendinga, voru ekki ríkistryggðar.  Sumir Íslendingar og sumir útlendingar nutu ríkisábyrgðar en aðrir ekki.  Það er því ekki hægt að halda því fram verið sé að mismuna á grundvelli þjóðernis.  Þetta er mismunu á grundvelli landsvæðis og til þess gert að lágmarka skaða á Íslandi.

Þessi aðgerð var ekki gerð á kostnað innstæðueigenda erlendis enda staða þeirra óbreytt á eftir.  Mismunun á grundvelli landssvæða er vel þekkt og er landsbyggðarstefna dæmi um slíkt.  Þess til viðbótar var framkvæmd mjög svo sambærileg aðgerð nýlega í Bretlandi þegar Alister Darling ákvað að tryggja innstæður banka í Bretlandi en neitaði að tryggja innstæður sama banka á eynni Mön.  Rök breska fjármálaráðherrans voru að eigendur innstæðna á Mön greiddu ekki skatt á Bretlandseyjum og því óeðlilegt að breska ríkið ríkistryggði innstæður þar – jafnvel þó svo að innstæður sama banka væru tryggðar í útibúum í Bretlandi.

3.    Stjórnarskrá Íslands bannar mismunun innlendra innstæðna og Icesave.

Því hefur verið haldið fram að 65. grein stjórnarskrárinnar geri það að verkum að ríkistrygging á innlendum innstæðum kalli á ríkistryggingu Icesave.  Hér er aftur ruglað saman mismunun á grundvelli þjóðernis og aðgerð sem beitt er vegna skilgreinds landssvæðis (sjá firru 2) .

4.    Tilskipun ESB um innstæðutryggingar kveður á um ríkisábyrgð.

Tilskipun ESB segir að aðildarríki beri að tryggja að til staðar sé tryggingarsjóður fyrir innstæðueigendur sem tryggi lágmarksvernd.  Ekkert er kveðið á um útfærslu eða hvað gerist ef sjóður tæmist.  Ekki er gerð krafa um ríkisábyrgð. Útfærsla á tilskipun ESB er í flestum tilvikum lík og hjá hefðbundnum tryggingarfélögum.  Þegar tryggingarfélag ábyrgist hið vátryggða þá er upphæðin í sjóðnum sem stendur á bak við tryggingar einungis brot hins vátryggða enda ekki gert ráð fyrir að reyna muni á alla upphæðina.  Á sama hátt eru tryggingarsjóðir innstæðueigenda ákveðið brot af því sem tryggt er.  Augljóslega dugar svona kerfi ekki í tilviki kerfishruns heils bankakerfis.  

Regluverk ESB dugði ekki í tilviki Íslands enda var ekki hugsað fyrir slíku tilviki.  Regluverk ESB er því gallað hvað þetta varðar.  Frakkar tóku sérstaklega fram í sinni útfærslu að í tilviki kerfishruns banka í Frakklandi þá væri ekki hægt að treysta á tryggingarsjóðinn.  Það að tilskipun ESB kveði ekki á um ríkisábyrgð er skiljanlegt enda umdeilt vegna freistnivanda sem slíkt skapar. Líklegt er að ESB muni kollvarpa regluverki sínu á þessu sviði í ljósi þeirra galla sem komu berlega í ljós og þá sérstaklega í tilviki Íslands. Það að regluverk ESB sé gallað er alvarlegt en það er ekki hlutverk Íslands að bjarga því á kostnað framtíðar Íslands.

5.    Ísland þarf að ábyrgjast lágmark 20 þúsund evrur pr. reikning

Ísland hefur ekki undirgengist að taka ábyrgð á innstæðum í einkareknum bönkum. Tryggingarsjóður innstæðueigenda á að tryggja lágmarksupphæð og sá sjóður er án ríkisábyrgðar.  Hvorki íslensk lög, stjórnarskrá landsins, tilskipun ESB eða neyðarlögin breyta þeirri staðreynd (sjá firrur 1, 2, 3 og 4).

6.    Að greiða ekki Icesave jafngildir því að segja sig úr lögum við siðaðar þjóðir.

Ísland hefur ekki undirgengist ríkisábyrgð vegna Icesave og þarf þess ekki.  Við hrun íslenska bankakerfisins hafa komið í ljós alvarlegir gallar í regluverki ESB.  Það að leysa Icesave er mikið hagsmunamál ESB í ljósi galla í regluverkinu.  Ef ESB er ósammála um rétt Íslands þá er það siðaðra þjóða háttur að leysa slíkt fyrir dómstólum og una síðan niðurstöðunni. Þess hefur Ísland óskað en ESB hingað til hafnað.  Að hafna slíku getur vart talist siðaðra þjóða háttur?

7.    Eignir Landsbankans duga líklega að stærstum hluta.

Það er alls óvíst hvort eignir Landsbankans dugi auk þess sem neyðarlögin breyttu forgangsröð kröfuhafa þannig að kröfur sem áttu að koma á undan innistæðum færðust aftar.  Ef síðar kemur í ljós að neyðarlögin halda ekki – hvað þá?  Af hverju ætti íslensk þjóð að taka áhættu af slíku sem og að eignir Landsbankans dugi?  Þetta ætti hins vegar að vera fagnaðarefni fyrir ESB.  Þá er hugsanlega hægt að semja við Íslendinga að setja eignirnar sem veð fyrir lágmarksupphæð vegna Icesave.  

8.    Við eigum enga vini í þessu máli.

Ef það væri rétt þá segir það lítið annað en að illa hefur verið haldið á málum Íslands og lítið farið fyrir sanngjörnum málstað Íslands.  Ísland þarf ekki að taka á sig skuldbindingar vegna Icesave og upphæðirnar eru landinu ofviða.  Þar sem að mistekist hefur að koma sterku rökum að og nýta sterka samningsstöðu þá þarf að skipta út samninganefndinni.  Síðan þarf Ísland allra síst á forsætisráðherra að halda sem lætur hafa eftir sér hvað eftir annað að Ísland sé skuldbundið til að greiða Icesave!

9.    Við höfum ekkert annað val annað en að greiða.

Ísland hefur hvorki val um né efni á ríkisábyrgð vegna Icesave. Ríflega þrjátíu manns á þingi ættu ekki að hafa val um að skuldsetja framtíðina með þessum hætti. Það er of mikið í húfi.  Forystumenn Íslands hafa val að taka hagsmuni Íslands fram yfir hagsmuni ESB.  Það er líka val að tala máli Íslands.  Það er líka val að endursemja undir forsæti nýrrar samninganefndar. Sú lausn þarf að vera í samræmi við lög, reglur og skuldbindingar Íslands.  Það er val að hætta að blekkja þjóð og þing um ágæti þessa samnings sem liggur fyrir. Það er heldur betur val að Alþingi felli samning Steingríms Joð.  Það er ábyrgt val og eina lausnin sem Ísland getur sætt sig að ríkið – þ.e. fólkið í landinu – gangist ekki í ábyrgð og greiði ekki það sem okkur ber ekki að greiða.  

10.    Samkomulagið hefur ekki áhrif fyrr en eftir sjö ár.

Þessi firra er móðgun við gáfnafar íslenskrar þjóðar.  Að reyna að halda því fram að tæplega 700 milljarða króna ríkisábyrgð sem ber 5,5% vexti hafi ekki áhrif fyrr en við fyrstu greiðslu er fráleitt!  Slík ríkisábyrgð hefur strax áhrif á lánshæfi og þar með lífskjör og möguleika þjóðarinnar að vinna sig út úr kreppunni.

11.    Með því að samþykkja að greiða Icesave er óvissu eytt.

Með því að samþykkja að greiða Icesave þá er framtíð Íslands í meiri óvissu en áður.  Þá er búið að spyrða saman framtíð Íslands við „skynsama“ útlánastarfsemi Landsbankans síðustu ár. Þjóðin hefur þá tekið að sér að ábyrgjast upphæð sem hún ræður ekki við og óvíst hvenær niðurstaða um greiðslu liggur fyrir.  Óvissu verður þá ekki eytt fyrr en endanlegt uppgjör liggur fyrir og málaferlum vegna neyðarlaganna er lokið.  Það gerist ekki á næstu árum og óvissan eykst því og varir lengi.

Sjaldan áður hefur reynt eins mikið á hlutverk Alþingis og nú.  Alþingi getur með sögulegum hætti komið í veg fyrir möguleg skelfileg og dýrkeypt mistök vegna Icesave.  Það að Alþingi hafni Icesave samningi er hluti af lýðræðinu og nokkuð sem jafnvel ESB verður að sætta sig við.  Slík höfnum Alþingis breytir því ekki að hagur ESB verður áfram að semja við Ísland og vissulega er það einnig okkar hagur að semja um lausn EN við getum ekki og megum ekki samþykkja ríkisábyrgð.



Jón Helgi er verkfræðingur, stundar doktorsnám í hagfræði, er fyrrum aðjúnkt við verkfræðideild Háskólans í Reykjavík, kenndi við verkfræðideild Háskóla Íslands og í MBA námi Háskóla Íslands.  Hann hefur staðið að stofnun og veitt forstöðu þremur hugbúnaðarfyrirtækjum, var framkvæmdastjóri Klaks nýsköpunarmiðstöðvar atvinnulífsins, framkvæmdastjóri Seed Forum International með aðsetur í New York og forstöðumaður gjaldeyris- og afleiðudeildar Landsbankans til 1999. Netfang: jhe4@hi.is