Jón Yngvi segir Eirík Örn Norðdahl vera fádæma stílista: Hrun og afleiðingar þess

Eiríkur Örn Norðdahl:

Gæska

Mál og menning 2009.

Á íslensku heitir útópía staðleysa. Andheitið, dystópía, sem lýsir ranghverfu draumalandsins, neikvæðri staðleysu eða vondum stað heitir á hinn bóginn ekki neitt á íslensku. Kannski er þetta  vegna þess hvað Íslendingar voru bláeygir, bjartsýnir og trúaðir á framfarir allt þangað til síðasta haust.

Gæska Eiríks Arnar Norðdahl er staðleysa, hún fjallar um Ísland sem ekki er til, mögulegt Ísland sem hefði getað sprottið úr öðru hruni í öðrum heimi. Þetta Ísland er kannski  betra en það sem við sitjum uppi með, kannski verra.

Sagan lýsir hruni og afleiðingum þess, en ekki okkar hruni. Því Íslandi sem lýst er í Gæsku er að vísu stjórnað af pungrottum á ýmsum aldri fyrir byltingu, og í fyrsta hluta sögunnar er því lýst hvernig þeir marsera jakkafataklæddir til kirkju og þingsetningar með trúðklæddan forseta í broddi fylkingar og tilheyrandi preláta kirkjunnar næsta í röðinni.  En þrátt fyrir þessi líkindi með Íslandinu sem lýst er í sögu Eiríks og okkar eigin Íslandi er hér ýmislegt sem vekur furðu,konur kasta sér niður úr háhýsum og lifa af, mótmælendum er skolað út í Reykjavíkurtjörn og alla söguna logar eldur í Esjunni. Logandi fjallið minnir nokkuð á aðstæðurnar í Sælir eru einfaldir eftir Gunnar Gunnarsson þar sem eldur í Kötlu brennur meðan Reykjavík liggur í Spænsku veikinni og heimur persónanna hrynur smám saman.

Fleira í sögunni gefur samanburði við þá sögu undir fótinn.

Hér er sem sagt fengist við alvarleg málefni, hrun, byltingu og nýtt samfélag. En sagan er, sérstaklega framan af, uppfull af ólíkindalátum og fjöri. Persónunum og athöfnum þeirra er stundum lýst í hálfkæringi, stundum í fúlustu einlægni, oft og tíðum grunar maður söguhöfund um að vera gegnumírónískan, öðrum stundum verður frásögnin allt að því naív í einlægni sinni. Þeir sem þekkja fyrri skrif Eiríks, bæði ljóð, skáldsögur og greinar vita að hann er fádæma stílisti og hefur fjölmargar stíltegundir á valdi sínu. Stíllinn á Gæsku er bæði fjölbreyttari og þróttmeiri en á fyrri skáldsögum Eiríks, hann leyfir sér meira, bæði flóknari stíl og meiri hasar og læti í lýsingum og atburðum.

Fyrirferðarmestu persónur sögunnar eru hjónakornin Millý og Halldór Garðar, sem bæði sitja á þingi, hún brennur í andanum fyrir hugsjónum jafnréttis og bræðralags, hann hefur sannfært sjálfan sig um hugsjónir frjálshyggjunnar og dreymir raunsæja drauma um einkavæðingu skólalóða og fleira fallegt ásamt vinum sínum úr flokknum. Sagan hefst á þingsetningu og þar er Halldór fjarri góðu gamni. Hann hefur orðið fyrir þeim ósköpum að sjá í gegnum sjálfan sig. Hann gerir sér grein fyrir því að hann vill ekki lengur leika hlutverk sitt á þingi sem frjálshyggjumaður.

Þessi innsýn hans í sjálfan sig leiðir þó ekki til þess að hann taki nýja stefnu í lífinu, þvert á móti. Halldór flýr heiminn, lokar sig inni á hótelherbergi og  fer huldu höfði meðan byltingin nálgast óðfluga.

Og hér fer lesanda sem þekkir verk Eiríks Arnar að gruna eitthvað sérkennilegt samhengi milli Gæsku og síðustu skáldsögu Eiríks, Eiturs fyrir byrjendur. Söguhetja þeirrar bókar heitir líka Halldór og hann flýr líka veruleikann þótt veruleikaflótti hans sé róttækari og óræðari en nafna hans þingmannsins. Karlkynið í sögum Eiríks er ósköp aumt og ekki bara í einkalífinu, hrunið hefur afdrifarík áhrif á valdahlutföll kynjanna.

Ásamt Halldóri og Millýju er í Gæsku sögð saga tveggja annarra fjölskyldna. Freyleif, aðstoðarkona Millýjar, er gift gröfumanninum Óla Dóra, einnig koma við sögu flóttamennirnir Kadír og Fatíma og barnung dóttir þeirra. Þar með er þó ekki allt upp talið. Gæska setur glæsilegt Íslandsmet í mannfjölda í íslenskri skáldsögu áður en yfir lýkur.

Sælir eru einfaldir eftir Gunnar Gunnarsson, sem nefnd var hér að framan, endar á hálfgerðri uppgjöf sögumannsins sem hefur orðið vitni að ragnarökum dauða og brjálsemi. Hann getur ekki boðið upp á aðrar lausnir en þær sem felast í orðunum: „Verið góðir hver við annan“.

Gæsku lýkur á svipuðum boðskap. Í lok sögunnar stendur ekki annað til boða en að mæta vandamálunum með góðmennskuna og gæskuna að vopni. Og að lokum er eins og írónían sé endanlega á bak og burt. Lausnin er ekki einföld, það er hæpið að hún sé framkvæmanleg, en hún er það eina sem er í boði.