Skráðu niður nöfn íslenskra kvenna: 150 konur á „mjög lágu siðferðisstigi“ - Vildu flytja inn vændiskonur

Íslensk stjórnvöld höfðu svo miklar áhyggjur af umgengni íslenskra kvenna við erlenda hermenn að lögreglan skráði nöfn 500 kvenna sem áttu í „nánum samskiptum“ við setuliðið. Af þeim voru 150 taldar á „mjög lágu siðferðisstigi“. Til greina kom að flytja inn vændiskonur til landsins.

Þetta kemur fram í lokaritgerð Írisar Cochran Lárusdóttur í sagnfræði við Háskóla Íslands. Ritgerðin ber nafnið Það er draumur að vera með dáta og er vísun í frægt ljóð Bjarna Guðmundssonar. Ritgerðin leiðir hins vegar í ljós að fyrir margar konur voru samskiptin við dátana síður en svo draumur, ekki síst fyrir tilstilli íslenskra karlmanna.

Viðbrögð íslenskra karlmanna og stjórnvalda við komu breska herliðsins einkenndust af móðursýki, svo vægt sé til orða tekið. Ekki var liðinn sólarhringur síðan Bretarnir komu til landsins þar til finna mátti niðrandi ummæli í garð íslenskra kvenna í dagblöðunum.

Þannig lýsti Alþýðublaðið áhyggjum sínum af hegðun „siðlausra kvenna“ og Morgunblaðið sagði frá því að „götudrósir“ hafi gert sér dælt við hermenn svo að „velsæmdu fólki ofbauð“. Var stungið upp á því að stúlkurnar yrðu fluttar á afskekktan stað til að vinna og búa við strangan aga.

Vilmundur Jónsson, þáverandi landlæknir, lét málið til sín taka og varaði stjórnvöld sterklega við þróun mála. Sagði hann fjölda kvenfólks „allra lægsta þrepi skækjulifnaðar“. Þótt það væri svo sem ekki nýtt myndi vera setuliðsins eingöngu sína fram á hversu veikt íslenskt kvenfólk var á svellinu.

Lagði hann til líkt og Morgunblaðið að lögreglan hefðu hendur í hári þeirra kvenna sem lifðu og vændi og sendi þær á „vinnuhæli á afskekktum stað og léti þær búa þar við holla vinnu, gott atlæti og heilbrigðan aga“.

Rauði þráðurinn í báðum bréfum Vilmundar var að mikilvægt væri að takmarka sem mest samskipti kvenna og hermanna. Kjarninn í máli hans var að setja ungar stúlkur í nokkurs konar sóttkví enda sækti að þeim eins konar farsótt.

Í kjölfarið skipaði Hermann Jónasson sérstaka nefnd sem gera átti ítarlega rannsókn á ástandsmálum Í ritgerð Írisar segir:

Til grundvallar skýrslunni lágu rannsóknir lögreglunnar en hún hafði skrásett nöfn rösklega 500 kvenna sem talið var að hefðu „mjög náin afskipti af setuliðinu“. Athyglisvert er að konurnar voru á aldrinum allt frá 12 til 61 árs og hefur lögreglan því augljóslega fylgst með fjölda fulltíða kvenfólks. Af þessum 500 konum voru 150 taldar á „mjög lágu siðferðisstigi“.

Það var álit nefndarinnar að þessar 500 konur væru aðeins 20 prósent þeirra kvenna sem ungengjust setuliðið. Var sú ályktun dregin að hátt í 2.500 konur væru í ástandinu. Óttuðust nefndarmenn að kvenfólkið sækti meira í erlenda menn en innlenda og hyrfi þar af leiðandi af landi brott. En nefndin beindi einnig spjótum sínum að íslenskum karlmönnum.

Nefndin vildi þó að það kæmi skýrt fram að hér væri einnig við íslenska karlmenn að sakast því „að konur gerast ekki vændiskonur nema fyrir tilverknað karlmanna og ruddaskapur íslenskra karlmanna í umgengni við konur hefur síst verið til þess fallinn að skapa háttvísi og fagra siðu meðal íslenskra kvenna“. Lögreglan hafði raunar sterkan grun um að íslenskir karlmenn væru oftar en ekki milliliðir í viðskiptum kvenna við hermenn.

Ekki er þó að finna heimildir um að íslenskur karlmaður hafi verið handtekinn fyrir milligöngu um vændi fyrir hermenn, en sekt íslenskra karla var ekki rædd nánar opinberlega af stjórnvöldum. Bretar tóku skýrsluna óstinnt upp og féllust ekki á niðurstöður hennar.

Í greinargerð ástandsnefndarinnar, sem gerð var eftir að skýrslan kom út, var bresku hermönnunum komið til varnar og jafnvel lagt til að hingað yrðu fluttar inn vændiskonur.

Nefndarmenn tóku þó skýrt fram í greinargerðinni að ekki væri að sakast við setuliðsmennina sjálfa, þeir væru nú einu sinni karlmenn með eðlislægar hvatir. Þetta kristallaðist í einni tillögu nefndarinnar en þar lagði hún til að skoðað yrði hvort ekki væri hægt að óska eftir því að setuliðið flytti inn konur til að fullnægja kynþörf hermanna.

Viðbrögðin við ástandinu voru hins vegar mun ýktari og harðari en tilefni var til. Mikill ótti var við kynsjúkdóma, en tölur sýna sýfilistilfellum fjölgaði úr 14 í 142 á árunum 1939 til 1942. Þar af voru ekki nema 19 konur og smituðust 15 þeirra af íslenskum karlmönnum.

Svipaða sögu er að segja af lekandatilfellum en konur voru 48 af 246 sjúklingum. Er því greinilegt að karlmönnum hefði verið nær að „líta í eigin barm í þessum málum“

Þrátt fyrir að íslenskir karlmenn væru augljóslega í meirihluta þegar kom að kynsjúkdómum lágu íslenskar stúlkur frekar undir grun. Þær hafa greinilega þótt líklegri til að stunda kynlíf og lifa lausungarlífi, eins og sést af reikningum læknanna.

Það sama  má segja um tölur yfir fæðingu óskilgetinna barna, en tölur sýna að íslenskar konur höfðu ekki meiri tilhneigingu til að eignast börn utan hjónabands á ástandsárunum heldur en fyrir stríð, þrátt fyrir sífelldar ásakanir um aukið lauslæti þeirra.
 
Í ritgerðinni segir að þessi hörðu viðbrögð megi að hluta rekja til afbrýðisemi íslenskra karla sem hafi misst einokunarstöðu sína á markaði, en stóran hluta skýringarinnar megi þó rekja til þjóðernishygmynda Íslendinga. Í niðurstöðum sínum segir Íris:

Íslenska þjóðin var aldrei í raunverulegri útrýmingarhættu á styrjaldarárunum. Að baki óttans við þessa hættu og aðgerðir til að stemma stigu við henni lá augljóslega hugmyndafræðin um hlutverk kvenna í íslensku samfélagi. Þær töldust landamæraverðir íslenskrar menningar og þjóðernis, á herðum þeirra væri framtíð Íslendinga. Því væri svo mikilvægt að þær menguðu ekki hinn íslenska kynstofn.